कला/साहित्य शनिबार, असार २०, २०७७

आख्यानमा युद्धको खाटा

प्रकाश गुरागाईं

आख्यानमा युद्धको खाटा

उपन्यासः सुनको पहाड लेखकः विष्णु भण्डारी प्रकाशकः फिनिक्स बुक्स पृष्ठः ३०० मूल्यः रु.३९५

माओवादी युद्ध अर्थात् ‘गोल्डेन वार’ । युद्धको उद्गम रुकुम र रोल्पाको नाम किन्दोर । ‘सुनको पहाड’ अर्थात् साम्यवादको खोजी । यति बुझेपछि विष्णु भण्डारीको उपन्यास ‘सुनको पहाड’ लाई अथ्र्याउन सकिन्छ । तर, उपन्यासको प्रमुख विषय भने बेपत्ता परिवारको पीडा हो ।

उपन्यासमा अनौठा ठाउँ छन् । ती नाम नेपाली भाषा र जनजिब्रोसँग नजिक छन् । खोमजोङ उपत्यकाबाट पाँच कोस टाढाको मालुङ गाउँबाट उपन्यास शुरू हुन्छ । मालुङ गाउँ किन्दोर प्रदेशमा पर्छ । तर, खोमजोङ उपत्यका कहाँ पर्छ पाठकले खुट्याउन सक्दैनन् । काल्पनिक ठाउँको प्रयोग गरेर नेपाली समाजको कथा भन्नुको जोखिमलाई लेखकले सम्बोधन गर्न सकेका छैनन् । पाठकलाई लेखकले भनेकै ठाउँमा पु¥याउन बारम्बार गरिने चार दिशाको बयानले झनै अलमल्याउँछ ।

उपन्यासकी नायिका कञ्चनले देखेको सपनाबाट गोल्डेन वार शुरू हुन्छ । कञ्चन त युद्धमा निस्किसकेकी हुन्छे । सपना भने तान्त्रिकले बताउँछ । अर्थात् ‘जनयुद्ध’ र तान्त्रिक विद्यालाई उपन्यासकारले अस्वाभाविक ढंगमा जोडेका छन् । उपन्यासको पृष्ठभूमि यति मात्र हो ।

गोल्डेन वारको सपना देखेको २० वर्षपछि कञ्चन बेपत्ता श्रीमान् खोज्न निस्किन्छे । यहीँबाट उपन्यास शुरू हुन्छ । अर्थात्, यो पुस्तक ‘पोष्ट वार’ कथा हो ।

कञ्चन खोमजोङ उपत्यका पुग्छे, जहाँ भेटिएका मृतात्मासँग गफिन्छे । यसरी लेखकले अन्धविश्वासलाई आधार बनाएर उपन्यासको शुरूआत गरेका छन् । अन्धविश्वासलाई ‘जादुयी यथार्थवाद’ सँग जोड्ने प्रयास छ ।

उपन्यासमा अधिकांश कथा लेखक स्वयम्ले वाचन गरेका छन् । बीचका दुई अध्यायमा कर्णेल धीरजंग र गोल्डेन वारमा बेपत्ता पारिएको वरुण पनि कथावाचकका रूपमा देखापर्छन् । उपन्यासका यी अध्याय निकै सशक्त र यथार्थ नजिक छन् ।

धीरजंग क्रूर सैन्य कमाण्डर हो । उसले धेरैको हत्या गरेको हुन्छ, धेरैलाई बेपत्ता पारेको हुन्छ । किन्दोरका मान्छे विद्रोहमा सामेल हुनुमा उसको अत्याचार पनि कारण हो । तर, उसको जीवनको उत्तराद्र्ध जर्जर छ । उसले श्रीमती गुमाउँछ । एक्लो छोरोलाई बेपत्ता पारिन्छ ।

उपन्यासकारले यहाँ विद्रोही र सत्तापक्ष दुवैको बेपत्ता परिवारको पीडा उतारेका छन् । कैयौं मान्छेलाई बेपत्ता बनाएको धीरजंग आफ्नै छोरो बेपत्ता हुनुको पीडामा छट्पटिएको छ । तर, लेखकको सहानुभूति विद्रोही पक्षतिरै छ, सुरक्षाकर्मीका परिवारप्रति भने कठोर भाषाको प्रयोग छ ।

धीरजंगको आत्मवृत्तान्तमा युद्धको यथार्थ वर्णन छ । कर्णेल धीरजंगले आफ्नो आत्मकथा मार्फत युद्धको क्रूरताको वर्णन गरेको छ । यहाँ १० वर्षे जनयुद्धमा सैन्य ब्यारेकमा भएका अमानवीय यातनाको चित्रण छ ।

धीरजंगको आत्मवृत्तान्तकै आधारमा कञ्चन र सचिन वरुणको चिहान खोज्न निस्कन्छन् । यो भागमा डरलाग्दो वातावरणको सफल बयान छ । तर, यहींबाट ‘जादुयी यथार्थ’ प्रयोगका लागि लेखक बरालिएका छन् । एउटा तान्त्रिकले दिएको बुटीले ठूलो शक्ति प्राप्त हुन्छ । चमत्कारी चाबीले असम्भव काम पूरा हुन्छ । जादुयी यथार्थका लागि मिथ वा लोककथाहरू प्रयोग गर्नुको साटो धर्मको सहारा लिंदा लेखक चिप्लिएका छन् । लेखकलाई उपन्यास ग्राबियल गार्सिया मार्खेजले ‘वान हन्ड्रेड इयर्स अफ सोलिच्युड’ जस्तो बनाउने लोभ देखिन्छ ।

तान्त्रिक फुर्वा अचम्मको पात्र छ । ऊ आफ्नै आमाको श्रापले २४५ वर्ष बाँचिसकेको छ । अनि ऊ कञ्चनलाई नै कुरेर बसेको छ, जो आएपछि मात्र फुर्वाको मृत्यु हुने आमाको श्राप छ ।

लेखकले जादुयी यथार्थका लागि खडा गरेको नयाँ संसार भने सुहाउँदिलो छ । वरुणलाई खोज्न निस्किएका कञ्चन र सचिन अनौठो संसारमा पुग्छन्, जहाँ युद्धमा घाइते भएर बीचैमा छाडिएकाहरू भेटिन्छन् ।

काल्पनिक ठाउँ र काल्पनिक पात्रहरूको बयान गर्दागर्दै लेखकले कवि इच्छुक, क्याप्टेन यज्ञबहादुर थापा, चुनु गुरुङ, बेनोज जस्ता वास्तविक पात्र पनि उपन्यासमा घुसाएका छन् । ती पात्र नल्याइएको भए नै उपन्यासको मृतात्मा समेत भेटिने र तान्त्रिकको भविष्यवाणी मिल्ने काल्पनिक संसारलाई न्याय हुन्थ्यो ।

बेपत्ता पारिएको वरुणलाई जिउँदो देखाउन लेखकले कथा निकै घुमाएका छन् । वरुण जिउँदो हुँदा नै उपन्यासले रहस्य कायम गर्न सकेको छ । उसलाई हत्या गर्नका लागि गोली पनि पड्कन्छ तर, ऊ सकुशल हुन्छ । बरु उसलाई युद्धबन्दीको रूपमा अपरिचित सेनालाई हस्तान्तरण गरिन्छ । वरुणले आफू घाइते भएर कोमामा पुगेको अवस्थालाई आफू ‘झुसिल्कीरा’ भएको बताएको छ । यहाँ लेखकले ‘लार्भा’ लेख्न खोजेका हुन् । बेपत्ता पात्र कोमामा गएको अवस्थालाई उनले समय परिवर्तनसँग जोडेका छन् ।

कोमाबाट ब्युँझिएर वरुण शहर पुग्दा मात्र उसले शान्ति प्रक्रिया शुरू भइसकेको थाहा पाउँछ । त्यसमा भाग लिने योद्धा कोही वैदेशिक रोजगारीमा जान फारम भर्ने लाइनमा छन्, कोही जागिरको खोजीमा लागेका छन् । उनीहरू गोल्डेन वार सम्झन पनि चाहँदैनन्, मानौं त्यस्तो कुनै युद्ध भएकै थिएन । गोल्डेन वारको कुरा गर्नेलाई पागल ठान्छन् ।

गोल्डेन वारका नेता भने मन्त्री भएका छन् । पुराना राजाको ठाउँमा नयाँ राजा छन् । एकअर्काका दुश्मन भएर मर्न र मार्न तम्सिनेहरू अँगालो हालेका छन् । सँगै युद्ध लडेका साथी भने उसलाई ‘भूत’ ठान्छन् । बाटो बिराउँदा विगतले नै नेतालाई तर्साएको छ ।

वरुण फर्किएर किन्दोर प्रदेश पुग्छ । सुनको पहाड खोज्ने यात्रा जारी राख्न चाहन्छ । ऊ सुनको पहाडको खोजीलाई एउटा लामो यात्रा भएको बताउँछ ।

 

प्रतिकृया दिनुहोस