टिप्पणी विहीबार, कात्तिक २८, २०७६

गढीमाईमा पशुबलिको विकल्प

वसन्त महर्जन

पशुबलिलाई हिंसासँग जोडेर गढीमाई मेलाको विरोध गर्नुभन्दा ‘नरिवल बलि’ जस्ता विकल्पबारे जनचेतना फैलाउनु आवश्यक देखिन्छ। 

वसन्त महर्जन

बारा जिल्लाको बरियारपुरमा पाँच–पाँच वर्षमा लाग्ने गढीमाई मेला १ मंसीरदेखि शुरू हुँदैछ । यस मेलामा चढाइने पशुबलि चर्चा मात्र होइन विवादको विषय पनि बन्दै आएको छ ।

पन्ध्र वर्षदेखि यो मेलाका विविध पक्षबारे अध्ययन गर्दै आएको यो पंक्तिकारले दुई वटा मेलालाई नजिकबाट अवलोकन गरिसकेको छ । 

धेरै सङ्ख्यामा बलि दिइने मेला भनेर ‘गढीमाई मेला’ को महिमा वर्णन गरिन्छ । दश वर्षअघिको गढीमाई मेलामा पच्चीस हजार राँगा बलि दिइएको थियो ।

मेला सम्बद्ध कतिपय व्यक्ति तथा स्थानीय यही बलि आँकडाको आधारमा मेलाले विश्वमा पहिचान कायम गरेको हुँदा बलिउपर प्रतिबन्ध लगाउन नहुने तर्क राख्छन् ।

अहिंसाप्रेमी तथा पशुअधिकारवादीहरू भने बलि दिइने कार्य नै आपत्तिजनक मान्दै प्रतिबन्ध लगाउन आवाज उठाइरहेका छन् । यही विरोधकै परिणाम हुनसक्छ, पाँच वर्षअघिको मेलामा निकै कम सङ्ख्यामा बलि दिइयो । त्यसवेला पाँच हजारभन्दा बढी राँगा बलि दिइयो भनिए पनि त्यो वास्तविक सङ्ख्या भने होइन ।

गढीमाई मेलामा पशुबलि दिन प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने माग राख्दै सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा दायर पनि भएको छ । मुद्दाका पक्ष र विपक्षमा बहस भइरहला तर मेलाको सांस्कृतिक पक्ष नियाल्न भने दुवै पक्ष चुकेका छन् ।

बलि प्रथा यथावत् राख्दा हिंसा बढेको र यसले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको छविउपर नकारात्मक असर परेको जिकिर पशुअधिकारवादीहरूको छ ।

आफ्नो धर्म–संस्कृतिको अभ्यास गर्ने स्वतन्त्रता कानूनतः संरक्षित रहेको र प्रतिबन्धको मागले बाह्य पक्षको हस्तक्षेप बढेको बुझइ पनि विपक्षीमा रहेको पाइन्छ । यो द्वन्द्व अघिल्लो मेलामा स्पष्ट रूपमै बाहिरियो र आरोप–प्रत्यारोप तथा अडानका कारण कटुता पनि निम्तियो ।

अघिल्लो मेलामा राँगा बलिको सङ्ख्यामा कमी आएकै हो तर मेला भर्न आउनेको सङ्ख्यामा भने कुनै कमी थिएन । बलिका लागि ल्याइनुपर्ने राँगा भारतीय सरकारले सीमा कटाउन नदिएपछि बलिको सङ्ख्या घटेको थियो ।

गढीमाई मेलामा राँगाको बलिलाई मात्र देख्नु हुन्न । भाकल गर्नेले यहाँ बोका पनि बलि दिने गरेको पाइन्छ । राँगा बलि दिंदा छाडेर जानुपर्दछ भने बलिपछिको बोका मासु खान लिएर जान पाइन्छ । हिंसामा आस्था नभएकाहरू नरिवलको पनि बलि दिन्छन् । भाकलकै रूपमा परेवा चढाउने पनि छन् ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा यी सबै बलिकै रूप हुन् । पशुबलिको विकल्पबारे जनचेतना बढाएर समस्या समाधान गर्न सकिन्छ ।

गढीमाई मेलासँग असम्बद्ध धार्मिक सम्प्रदाय तथा संघसंस्थाहरूले हस्तक्षेप गर्नुभन्दा आआफ्नो ठाउँमा बसेर जनचेतना वृद्धि गर्नु उचित देखिन्छ ।

बलि चढाउन आउनेसँग पंक्तिकारले गरेको अन्तर्वार्तामा धेरैले ‘फलानो बलि चढाउँछु भनेका कारण यो वर्ष त्यही ल्यायौं तर अर्को वर्ष पशुबलि दिंदैनौं’ भनेको पाइन्छ । यसरी नै परम्परादेखि पशुबलि दिंदै आएको भए पनि त्यसलाई त्यागेर नरिवल मात्रै ल्याएको जवाफ दिनेहरू पनि उत्तिकै पाइयो ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा कुनै बाह्य पक्षले ‘यो गर्नू’ वा ‘नगर्नू’ भनेर निर्देशन दिंदा त्यसको उल्टो असर पर्ने संभावना बढी हुन्छ ।

गढीमाई मेला हिन्दू धर्मभित्रैको शाक्त सम्प्रदायसँग सम्बन्धित छ र यो सम्प्रदायमा पशुबलि दिइन्छ । तर नरिवल मात्रै बलि दिनेको सङ्ख्या पनि अत्यधिक नै रहेकाले पशुबलि नै प्रधान हो भन्ने कुराको खण्डन गढीमाई मेलामै देख्न पाइन्छ ।

बलि भनेर पशुबलिलाई मात्र चिन्ने र चिनाउने प्रवृत्ति गलत छ । विकल्पमा नरिवल आदि पनि चढाइने कुरा हिन्दू धर्म परम्परामा अभ्यास हुँदै आएको छ ।

राँगाको बलिबाट हुने आम्दानीलाई मात्र ध्यान दिनुभन्दा मेलाको व्यवस्थापन तथा मेला भर्न आउनेहरूको सेवा–सुविधामा ध्यान दिने हो भने यो मेला आफ्नो क्षेत्रको पहिचान उजागर गर्ने अवसर पनि बन्न सक्छ ।

गढीमाई मेलासँग असम्बद्ध धार्मिक सम्प्रदाय तथा संघसंस्थाहरूले हस्तक्षेप गर्नुभन्दा आआफ्नो ठाउँमा बसेर जनचेतना वृद्धि गर्नु उचित देखिन्छ ।

प्रतिकृया दिनुहोस