अन्तर्वार्ता/विचार विहीबार, माघ २, २०७६

‘त्यसपछि प्रचण्डजीले कहिले पार्टी सदस्य बन्नुभयो भनेर सोध्नुभयो’

लक्ष्मी बस्नेत

‘त्यसपछि प्रचण्डजीले कहिले पार्टी सदस्य बन्नुभयो भनेर सोध्नुभयो’
तस्वीरहरुः विक्रम राई

बलात्कार प्रयास आरोपमा पुर्पक्षमा थुनामा रहेका पूर्वसभामुख कृष्णबहादुर महराको बहिर्गमनसँगै उपसभामुख शिवमाया तुम्बाहाङफेको पद पनि ‘संकट’मा परेको छ । विगतमा एमाले र माओवादी केन्द्रले सभामुख र उपसभामुख पद बाँडेको तर अहिले दुवै पार्टी एकै भएकाले एउटै पार्टीले दुवै पदमा रहन नमिल्ने संवैधानिक बाध्यता देखाउँदै नेकपाले शिवमायाको राजीनामा मागिसकेको छ । तर, पछिल्लो समय सभामुखमा शिवमाया नै उपयुक्त हुने स्वर बढेका छन् । नागरिक समाज, अधिकारकर्मी लगायत सामान्य नागरिकमा समेत ‘महिला हिंसा गर्ने सभामुखको दोष उपसभामुख शिवमायाले पाउन नहुने’ मत चुलिएको छ । स्वयं उपसभामुख शिवमाया पनि आफूमाथि पार्टीबाटै पितृसत्ता–उपज राजनीतिक हिंसा गर्न खोजिएको आरोप लगाइरहेकी छन् । हिमालखबरसँग उपसभामुख तुम्बाहाङफेको ताजा अन्तर्वार्ताको संक्षेपः

राजनीतिको ४० वर्षको अनुभवमा भन्नुपर्दा राजनीति के रहेछ ?

म ठूलो नेता बन्छु भनेर राजनीति गरेको होइन । मलाई घरमा कहिल्यै विभेद अनुभव भएन तर साथीभाइको घर जाँदा, समाजमा छोराछोरी, महिला र पुरुषबीचको विभेदविरुद्ध आवाज उठाउनुपर्छ भनेर बोल्दै हिंडे । तर, यत्तिका वर्षसम्म पनि विभेदमा खासै फरक पाएको छैन । विभेदका केही स्वरुप कम भएका छन् तर समाजमा पितृसत्तात्मक सोच उस्तै छ ।

तपाईंले विद्यावारिधिका लागि ‘नेपालमा राजनीतिक महिला आन्दोलन’ विषय छान्नुको केही कारण छ ?

शुरुमा जुन खालको विभेद बुझेर राजनीति शुरु गरें, त्यही विषयको गहिरो अध्ययन गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो । १२ वर्ष अघि विद्यावारिधि सकें । विद्यावारिधिका बेला मैले जुन निष्कर्ष निकालें, जुन अहिले पनि मिल्छ ।

कस्तो निष्कर्ष ?

‘राजनीतिमा महिलाहरू सशक्त भएर निस्किए पनि, सशक्तीकरण भएपनि सत्ता र शासनमा शून्य र न्यून अवस्थामा छन्’ भन्ने मेरो शोधपत्रको निष्कर्ष थियो । अवस्था अहिले पनि उस्तै छ ।

उपसभामुखका रूपमा तपाईंले पटकपटक सार्वजनिक मन्तव्यमै ‘नेपालमा राजसंस्थाभन्दा पितृसत्ता बलियो र डरलाग्दो छ’ भनिरहनु भयो । यसको कुनै निजी कारण पनि थियो कि ?

मेरो राजनीतिक यात्राको लामो अनुभूति र अहिले मैले भोगिरहेको परिस्थिति नै पितृसत्तात्मक सोचको उपजको उदाहरण हो । हामीले गणतन्त्र ल्याएर मुलुकमा राजसंस्था भत्काइसके पनि राजनीतिक नेतृत्वमा पितृसत्ता यथावत छ । विगतमा म अनेरास्ववियूको उपाध्यक्ष हुँदा पनि महासचिवलाई अध्यक्ष बनाइयो । त्योभन्दा अगाडि पनि पटकपटक पितृसत्तात्मक सोचको मारमा परेको छु ।

के सभामुखले राजीनामा दिनुअघिसम्म पनि उपसभामुखका हैसियतमा तपाईंले पितृसत्ताको त्यसखाले अनुभव गर्नुभयो ?

उपसभामुखको हैसियतमा मैले थुप्रै नयाँ कामहरू गरें\गर्दैछु । संसदीय इतिहासमै नभएको सबै माननीयको भिडियो प्रोफाइल तयार गरिएको छ । त्यो प्रोफाइल वेबसाइटमा राखिएको छ । संसदको पुस्तकालयमा पुराना सबै कागजात स्क्यान गरेर राख्ने काम भएको छ । राष्ट्रियसभाका उपाध्यक्ष, प्रदेशका ७ उपसभामुख र मबीच समयसमयमा भिडियो कन्फ्रेन्स पनि हुन्छ । धेरै महिला माननीय, प्रदेशका उपसभामुखहरूलाई अप्ठेरो परेको बेला संविधान, कानून र नियमावलीका प्रावधान बुझाउने, सल्लाह दिने काम पनि गरें ।

तत्कालीन सभामुखको राजीनामापछि नयाँ सभामुख चयनको विषय यस्तो जटिल बन्ला भन्ने लागेको थियो ?

मैले त अनुमान गरेको थिएँ । किनकि हाम्रो समाजमा अझै पितृसत्तात्मक सोच हावी छ, हामी यही समाजका उपज हौं । यही समाजमा हुर्केबढेकाहरू नै नेतृत्व पंक्तिमा हुनुहुन्छ । उहाँहरूको दिमागमा के कुरा खेल्छ भन्ने कुरा म सहजै अनुमान गर्न सक्छु । जे अनुमान थियो, वास्तविकता त्यस्तै देख्दैछु ।

तपाईं स्वयंले चाहिँ नेकपा नेतृत्वसँग आफू नै सभामुखको प्रथम दाबेदार भएको भनी दाबी गर्नुभयो ?

४ पुसमा राष्ट्रपतिज्यूले संसदको हिउँदे अधिवेशन आह्वान गर्नुभयो । त्यसपछि विधेयकहरूको अवस्था ब्रिफिङ गर्न म ३ पुसमा प्रधानमन्त्रीकहाँ गए । त्यहाँ नेकपाका अर्का अध्यक्ष प्रचण्डजी पनि हुनुहुन्थ्यो । मैले पहिलो पटक त्यहीबेला सभामुखको दाबेदारीको कुरा गरें । तर, उहाँहरुले खासै जवाफ दिनुभएन । त्यसपछि प्रचण्डजीले ‘तपाईंप्रति म नेगेटिभ छैन’ भन्दै तपाईं कहिले पार्टी सदस्य बन्नुभयो भनेर सोध्नुभयो । मैले आफ्नाबारे बताएँ ।

तर, पार्टीले त तपाईं विद्यमान ‘उपसभामुख’ पदबाट नै राजीनामा दिनुपर्ने निर्णय गरेको छ नि ?

नेकपाले मलाई ५ वर्षका लागि उपसभामुख बनाएको हो, तीन वर्ष बाँकी रहँदै छायाँमा पार्छ भन्ने लाग्दैन । यदि म संसदबाटै बाहिरिए मसँग प्रशस्त विकल्प छन् । प्राध्यापन गर्छु, वकालत गर्छु, सामाजिक मुद्दामा अध्ययन\अनुसन्धान गर्छु । विकल्प नहुँदो हो त म नेताहरूकै पछि लागिरहन्थें होला, गोडा मोल्न जान्थें होला ।
अहिले मैले संविधानलाई टेकेर र आफ्नो हक लाग्ने ठाउँमा बोलेको हुँ । यसअघि यस्तो बोल्न हिम्मत थिएन, शायद ।

अरुकै कारण तपाईंले उपसभामुखबाट बाध्यतावश बाहिरिनुपर्दा देशभरका स्थानीय तहका उपप्रमुख महिला, प्रदेशका उपसभामुखलाई मनोवैज्ञानिक असर नपर्ला र ?

मेरो सबैलाई सुझाव छ– कहिल्यै हरेस खानु हुँदैन । राजनीति गर्दा सबै थोक छोडेर राजनीति मात्रै गर्ने होइन । समय व्यवस्थापन गरेर अन्य क्षेत्रमा पनि समानान्तर ढंगले काम गर्नुपर्छ । राजनीति त सबै ठाउँमा जोडिइहाल्छ । संविधान र कानूनको आधारमा बोल्न डराउनु हुँदैन ।

अहिले तपाईँको पक्षमा तपाईंकै पार्टीका अधिकांश महिला नेतृहरू बोलिरहनुभएको छैन । किन होला ?

पहिले कसैलाई यस्तो पर्दा म बोल्थें, बोल्नुपर्छ भन्थें । तर अहिले मेरो सवालमा किन बोल्नुभएन भन्ने जवाफ मसँग छैन । जस जसले बोल्नुभएको छ, उहाँहरूलाई धन्यवाद । अहिले मेरो पक्षमा बाहिरबाट पनि आवाजहरू आइरहेको सुनिरहेको छु । त्यो मेरो व्यक्तिगत कारण भन्दा पनि पितृसत्ताको विरोध हो । संविधानको पक्षमा र प्रतिनिधिसभा जस्तो संस्थामा एउटा प्रणाली विकास गरेर लैजानुपर्छ भन्ने मेरो सिद्धान्तको पक्षमा हो ।

६ माघमा बस्ने तय भएको प्रतिनिधिसभा बैठकको कार्यसूची के छ ?

२७ पुसमा जे कार्यसूची बनाएका थियौं, त्यही नै हुन्छ । त्यो कार्यसूचीमा पहिलो नम्बरमा सभामुखको निर्वाचन प्रक्रिया भन्ने छ । दोस्रोमा ५ वटा आयोगको प्रतिवेदन आएको छ, त्यसलाई टेबल गर्ने हो ।

के तपाईंले भने अनुसार उम्मेदवार तय भएनन् भने, त्यही दिन राजीनामा दिनुहुन्छ ?

उम्मेदवार तय हुन्छ भन्ने नै हो । दललाई मैले भनेको छु, उम्मेदवार चयन गर्नुस्, संसदलाई धेरै समय नेतृत्वविहीन नबनाऔं । उम्मेदवार चयन हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ तयारी हुन्छ, कार्यसूची त बनेकै छ, ज्येष्ठ सदस्यलाई अध्यक्षताको लागि जानकारी गराउनुपर्ने मात्रै हो ।
मैले राजीनामा दिन ढिला गरेको भन्ने पनि सुनें । तर यो सबै मैले प्रणाली बसाल्न गरेको हुँ ।

प्रतिकृया दिनुहोस