अन्तर्वार्ता/विचार शनिबार, पुस ५, २०७६

जबजका पीएचडी भुसालको निष्कर्ष– जनवादकाे बहसमा अल्झिने हाेइन, समाजवादी अन्तर्वस्तुतिर लाग्नुपर्छ

सइन्द्र राई

जबजका पीएचडी भुसालको निष्कर्ष– जनवादकाे बहसमा अल्झिने हाेइन, समाजवादी अन्तर्वस्तुतिर  लाग्नुपर्छ

पढ्ने रहरमा दौडिदा थाहै नपाई कम्युनिष्ट बने । कम्युनिष्ट बने पछि पढाइ छुट्यो । तर, पढ्ने भोक घटेन, झनै बढ्यो । त्यही भोकको दौरानमा जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) मा बेदुराम भुसालले पीएचडी सके । 
...
२०१० मा अर्खाघाँचीमा जन्मिएका वेदुरामको गाउँमा स्कूल थिएन । मुसाले निकाल्ने धुलोमै उनले सावाँ अक्षर छिचोले । ०१५ सालमा गाउँमा स्कूल त खुल्यो । तर, एक घण्टा पैदल हिंड्नुपर्ने । बेदुरामले त्यही स्कूलबाट कक्षा–५ सम्म पढे ।

फुपूले वेदुरामका दाइलाई भने सन्धीखर्कमा थप पढाइका लागि लगिन् । वेदुरामको पालो भने दाइले पढाइ सकेपछि आउने भयो । तर, दाइ गाउँ फर्कदा कम्युनिष्ट बनेर फर्किए । उनले सन्धीखर्क नभई पहिले पढेकै स्कूलमै पढ्ने अवसर तयार हुने भयो । त्यसबेला पुष्पलालले स्कूल नभएको ठाउँमा स्कूल खोल्ने अनि दिनभर केटाकेटी र साँझबिहान ठूला मान्छेलाई कम्युनिष्ट पढाउने नीति लिएका थिए ।

वेदुरामलाई बाँकेका देवराज भारले कम्युनिष्टबारे जानकारी दिए । ठूलाठालुलाई सिध्याउने पार्टी भएकाले पढाइसँगै कम्युनिष्ट बन्न उत्प्रेरित गरे । वेदुरामले त्यसै गरे । माओले जस्तै छापामार युद्ध लड्न बन्दूक बोक्नुपर्ने भयो । बन्दूक बोके पछि कक्षा–६ बाट वेदुरामको पढाइ अगाडि बढेन । बरू, जेल परे । पढ्ने भोकमा दौडिदा वेदुराम २०४३ सालसम्म जेलमै बस्ने परिस्थिति निर्माण भयो ।

जेल बस्दा उनले थाहा पाए, कम्युनिष्ट नेताहरुले धेरै पढेर बनेका रहेँछन् । मार्क्स, एङ्गेल्स, लेनिन सवै पढेका र पढ्नका लागि लडेका ।

पञ्चायतको कठोर सजायबीच अञ्चलाधीशको थोरै लचकताले उनले जेलभित्र पढे । ०३६ सालमा एसएलसी गरे । २०४३ मा जेलबाट छुट्ने बेला वेदुराम एमए दोस्रो वर्ष पुगिसकेका थिए । तर, जेलबाट निस्किए पछि भूमिगत भए । पढाइ छुट्यो ।

तर, बहुदल आए पछि कांग्रेस पंक्तिले कम्युनिष्टमा पढेका मान्छे छैनन् भनिरहेको सुन्दा वेदुरामलाई लाग्यो– पीएचडी पनि गरिदिन्छु । नभन्दै, जबजमा पीएचडी पनि उनले गरेरै छोडे ।

३ पुसमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट जबजको ऐतिहासिक विकासबारे पीएचडीमा दीक्षित भएका भुसालसँग हिमाल खबरका लागि सइन्द्र राईले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः


जबजकै अस्तित्व सकियो भनिदै गर्दा त्यही विषयमा तपाईको पीएचडी चर्चामा छ ?

–यो विषयको अध्ययन चार वर्ष अगाडि शुरु गरेको थिएँ । थेसिस सकिएको पनि २१ असार २०७५ मा हो । तर, सिद्धान्तको उदय, विकास र प्रभाव चाहिं छोडे पनि अध्ययन हुन्छ । चालु विषय मात्रै हुने होइन ।

तर, जबजका जनकले नै छोडेको विषयको उपादेयता के होला र भन्ने प्रश्न उठ्दैन र ?

–थेसिसको शीर्षक जबजको इतिहास हो । तर, मेरो अध्ययनको सीमितता फराकिलो छ । पहिलो, मार्क्सवादकै उदय, विकास र प्रयोग कसरी भयो भन्ने छ ।

कुन ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा मार्क्सवादको उदय भयो र विभिन्न मुलुकहरुमा कसरी प्रयोग भयो भन्ने छ । दोस्रो, नेपालमा कसरी मार्क्सवाद आयो र कसरी प्रयोग भयो ? यसका लागि कस्ता–कस्ता सैद्धान्तिक पहल भए ? भन्ने छ । यसपछि मात्रै जबजमा आइपुगेको छु । तेस्रो, जबजका अन्तर्वस्तुबारे अध्ययन छ ।

रुपमा जबज छोडे पनि यसका अन्तर्वस्तु छोडिएका छैनन् । अहिले नेकपाले जनताको जनवाद भने पनि जबजका अन्तर्वस्तु अंगीकार गरिएको छ । अझ थपिएको छ ।

जबजमा नभएका के कुरा जनताको जनवादमा थपिए ?

–धेरै छैन । नेपालको लोकतान्त्रिक पद्धतिलाई समावेशी तथा सहभागितामूलक लोकतन्त्र भनेका छौं, यो जबजमा छैन । र, प्रतिनिधित्वमा समानुपातिक प्रणाली जनताको जनवादमा थपिएको छ ।

अझ जनताको जनवाद त, २००८ सालमा पुष्पलालले ‘नयाँ जनवादका लागि नेपाली जनताको बाटो’ भन्ने कार्यपत्रसँग धेरै मिल्छ ।

पुष्पलालले त्यसैबेला बहुदलीय प्रणाली, आवधिक निर्वाचन, दलहरुलाई समानुपातिक प्रतिनिधित्वको प्रसंग उठाएका थिए । तर, त्यहाँ पनि समानुपातिक प्रणाली चाहिं थिएन । अर्थात्, पुष्पकमलको कार्यपत्र, जबज र जनताको जनवादमा अन्तर्वस्तु थपिदै गएका छन् । घटेको छैन ।

जबजमै पीएचडी गर्नुभयो र आफैं भन्दै हुनुहुन्छ, जनताको जनवाद थप परिष्कृत छ । अब जबज जोगाउन लाग्नुहुन्छ कि परिमार्जनमा सहयोग ?

–जबजका अन्तर्वस्तुका पक्षमा अहिले पनि छु । जबजका दार्शनिक मान्यता मार्क्सवादसँग मिल्दा छन् । बीचमा विभिन्न मुलुकहरुमा यसको प्रयोगको सन्दर्भमा मार्क्सवादलाई तोडमोड गरिएका थिए । जस्तो– मार्क्सले एक दलीय शासन व्यवस्थाबारे कही पनि उल्लेख गरेका छैनन् ।

मार्क्सले पेरिस कम्युनको उदाहरण दिएका थिए । त्यहाँ, तीनथरी विचार बीच निर्वाचन हुने भएकाले एकदलीय व्यवस्था थिएन । रुसमा पनि अक्टोबर क्रान्ति हुने बेला बहुदलीय व्यवस्था नै थियो । लेनिनले पनि यसबारे भनेका थिए । तर, उनी पछि आएका स्टालिनले भने बाटो बिराए ।

तर, बहुदलीय प्रणालीमा जाँदा मार्क्सवादी नरहिने रहेछ बरु, अर्कै बनिने रहेछ भन्ने कम्युनिष्ट नेताहरुकै अभिव्यक्ति र आदर्श सुनिन्छ ?

–७० वर्षसम्म एउटै पार्टीले शासन गर्दा पनि त ढल्दो रहेछ । त्यो रुस र पूर्वी यूरोपमा देखियो । आखिर, जनताको मन त जित्नुपर्ने रहेछ । मार्क्सले पार्टीको अधिनायकत्व भनेको होइन, वर्गको अधिनायकत्व भनेका हुन् ।

श्रमजीवीका पक्षमा काम गर्ने पार्टी भनेका हुन् । भयो के भने मार्क्सवादी भन्दै नेताहरुको अधिनायकत्व र त्यसमध्ये पनि एक नेताको अधिनायकत्व चल्दा जनता सँगको सम्बन्ध टुट्यो । पार्टी र त्यसमा पनि एक नेताको अधिनायकत्व मार्क्सले कल्पना गरेको हुँदै होइन । मार्क्सले एंगेल्सलाई बुजुर्वा भन्दा उन्नत लोकतन्त्र भनेका छन् ।

दार्शनिक पक्ष मार्क्सवाद र लेनिनवाद भनिसकेका छौं । अव कुन जनवाद भन्ने उल्झनमा होइन, समाजवादको आधार तयार पार्ने बहसमा लाग्नुपर्छ ।

नेपालमा मार्क्सवाद कसरी छिरेछ त ?

–नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलन नागरिक स्वतन्त्रता र अधिकारका लागि जन्मियो । पहिलो घोषणापत्रमा प्रष्ट लेखिएको छ, “नागरिकता सवैलाई आवश्यक थियाे, अतः क्रान्तिकारी नागरिक स्वतन्त्रता समिति बनाऔं ।” नागरिक स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रका लागि नेपालमा कम्युनिष्ट पार्टी जन्मिएको थियो ।

तर, बीचमा आएर नेपालका कम्युनिष्ट नेताहरु स्टालिन र माओबाट दीक्षित हुन थाले । त्यो बेठीक थियो भन्ने मेरो शोधको सार हो । मन नपरेकालाई सफाया दिने, गद्दार र दुस्मन घोषणा गर्न थाले ।

नेकपाकाे एउटा खेमा माओवादी पनि त माओ विचार धाराबाट दीक्षित थिए । भर्खरै, तपाईंहरुबीच एकता भएको छ । यसबारे ?

–म पनि कुनै बेला माओकै विचारबाट प्रभावित थिएँ । हतियार बोकेरै जेल परेको मान्छे हुँ । १४ वर्षसम्म कठोर सजाय भोगेँ ।
त्यसबेला, मार्क्सवाद नै नबुझी हतियार बोकेको निष्कर्ष हो ?

–पञ्चायतले हतियारले शासन गरिरहेकाले हतियारबाटै प्रतिवाद भन्ने बुझेका थियौं । तयारी राम्रो थिएन । असफल भयौं । माओवादीले बहुदलीय व्यवस्था आएपछि हतियार उठायो । त्यसबेला हतियारको दमन थिएन, राजनीतिक दमन मात्रै थियो । तर, हामी सबैले संघर्षका रुपहरु समय सापेक्ष हुन्छन् भन्ने बुझ्न नसकेको सत्य हो ।

जबजको अन्तर्वस्तुको प्रसंग उठाएर यसलाई समृद्ध बनाऔं भन्दा पार्टी एकीकरणमा जटिलता उठ्दैन ?

–लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता सहितको समाजवाद भनेर जनताको जनवादमा भनिसक्यौं । नाम मात्रै फरक हो । जबजको अन्तर्वस्तु छोडिएको छैन ।

तत्कालीन एमालेका कतिपय नेताहरू अझै पनि अन्तर्वस्तु जबजकै भएकाले नाम पनि त्यही हुनुपर्छ भन्दैछन् नि ?

–जनताको जनवाद भनिसकेका छौं । हामीले भनेको जनवाद नयाँ जनवाद हो । यस्तो जनवादका आर्थिक–सामाजिक चरित्र पूँजीवादी हुन्छन् । समाजवादी हुँदैनन् ।

चीनमा सहयोगात्मक बहुदलीय व्यवस्था छ । त्यहाँ, साना पार्टीलाई प्रतिष्पर्धा गर्ने अधिकार छैन । तर, नेपालमा कम्युनिष्ट पार्टीले बहुदलीय प्रतिष्पर्धालाई स्वीकार्छ ।

त्यो जबजमा पनि थियो र एक्साइसौं शताब्दीको जनवादमा पनि थियो । दुवैमा लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतालाई स्वीकार गरिएको छ । अहिले दुई नदी मिसिएपछि केही तलसम्म आफ्नै रंगको अस्तित्व रहेजस्तो अवस्था भएको मात्रै हो ।

नेकपामा जबज कि एक्साइसौं शताब्दीको जनवाद भन्नेमा पनि अब बहस हुन्छ ?

–त्यस्तो बहसको आवश्यकता हुन्न । किनभने, दुवै तर्फले अपनाएको कार्यक्रमको अन्तर्वस्तु मेल खान्छ । जबजले अगाडि जाने मोडेल प्रष्ट पारेको थियो भने एक्साइसौं शताब्दीको जनवाद भने मोडेलका रुपमा विकसित हुनै नपाई एकता भयो ।

त्यसैले दुई मध्ये कुन भन्ने नाममा बहस गर्नुभन्दा पनि हामीले भनेको “समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली” का लागि आवश्यक अन्तर्वस्तुमा बहस गर्नुपर्छ । जनताले ठूलो जनमत दिएको छ र आशा राखेका छन् । उनीहरुलाई यो–यो भए पछि हामीले भनेको कुरा पूरा हुन्छ । त्यसका लागि यो मोडेलमा काम गर्नुपर्छ भन्नेबारे प्रष्ट हुनुपर्छ ।

नयाँ वैचारिक सिद्धान्तबारे केपी ओली, पुष्पकमल दाहाल र अरु जसले सक्छन् श्रेय लिए हुन्छ । सहयोग गर्ने पंक्ति तयार छ । मदन भण्डारीले पनि अरुको सहयोग लिएका थिए ।

दोस्रो, हामीले समाजवादको आधार निर्माण गर्ने भनेका छौं । संविधानले पनि त्यही भनेको छ । के गर्दा समाजवादको आधार तयार हुन्छ त ? बहस यता तिर गर्नुपर्छ ।

नेपाली विशेषताको समाजवाद पनि भनेका छौं । त्यो कस्तो हुन्छ भन्नेतिर बहस केन्द्रित गर्नुपर्छ । समाजवादको आधार निर्माण गर्न आवश्यक अन्तर्वस्तु जबज, एक्साइसौं शताब्दीको जनवाद अर्थात् अन्य कुन दस्तावेजमा छ ? कस्तो सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक आधार अपनाउँदा समाजवाद उन्मुख भइन्छ भन्नेतिर केन्द्रित हुनुपर्छ ।

दार्शनिक पक्ष मार्क्सवाद र लेनिनवाद भनिसकेका छौं । अब कुन जनवाद भन्ने उल्झनमा होइन, समाजवादको आधार तयार पार्ने बहसमा लाग्नुपर्छ ।

तर, जबज मदन भण्डारीसँग जोडिएकाले यसलाई छोडेर अर्कै सैद्धान्तिक बहस भनेको नयाँ मदन भण्डारी बन्ने रहर हो भन्ने पनि त छ ?

–पार्टी प्रमुखले नेतृत्व लिने हो । त्यसबेला मदन भण्डारीले लिनुभयो, तर त्यसमा अरुको पनि योगदान छ । अहिले पार्टी नेतृत्वमा रहेकाले लिड गरे भइहाल्यो । हामी योगदानका लागि तयार छौं । नयाँ वैचारिक सिद्धान्तबारे केपी ओली, पुष्पकमल दाहाल र अरु जसले सक्छन् श्रेय लिए हुन्छ । सहयोग गर्ने पंक्ति तयार छ । मदन भण्डारीले पनि अरुको सहयोग लिएका थिए ।

अन्त्यमा, जबज के हो ? के होइन ?

जबज मार्क्सवादको नेपाली रुप हो । नेपालमा मार्क्सवादलाई कार्यान्वयन गर्न अपनाइएको विचार हो । जबज, एक दलीय शासन व्यवस्था होइन ।

...

 

प्रतिकृया दिनुहोस