टिप्पणी बुधबार, मंसिर १८, २०७६

अब अदृश्य आगो

शेखर खरेल

अब अदृश्य आगो
इन्डक्सन चुल्हाे

अँगेनो वा ग्याँस चुल्होमा आगो बालेर खाना पकाउँदै आएका हामी विद्युतीय चुल्होको युगमा प्रवेश गर्दा भर्भराउँदो ज्वाला त हराउने नै छ, भाँडाका रूप पनि फेरिनेछन्।

शेखर खरेल

राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले १९६८ सालमा फर्पिङमा निर्माण गरेको ५०० किलोवाट क्षमताको जलविद्युत् गृह (चन्द्रज्योति) को बिजुली सिंहदरबार छिरेको थियो ।

त्यसको ठीक एक शताब्दी एक दशकपछि बिजुली समग्र नेपाली जनजीवन उजिल्याउने चमत्कारी ऊर्जामा बदलिंदैछ । अन्य क्षेत्र र प्रयोजनमा प्रभाव जमाएको बिजुलीले अब चाँडै हाम्रो भान्साको चालचलन पनि फेर्दैछ, इन्डक्सन अर्थात् विद्युतीय चुल्हो मार्फत ।

किनकि, कुनै समय लोडसेडिङको अँध्यारो युग सामना गरेको देशमा नयाँ विद्युत् आयोजनाहरू धमाधम बनेर थपिंदै गएको बिजुलीको उपयोग बढीभन्दा बढी गर्नुपर्ने चरणमा प्रवेश गर्दैछौं ।

दाउरा बालिने चुल्हो नै नेपाली भान्साको आदिम र मौलिक प्रचलन हो । जसलाई विस्तारै भुस खाँदेर बालिने भुसे, मट्टीतेलमा लत्ती कपडा डुबाएर बालिने लत्ते र दम दिएर बालिने स्टोभले विस्थापित गरे ।

त्यसपछि एलपी (लिक्युफाइड पेट्रोलियम) ग्यास चुल्होको युग शुरू भयो, जसले अद्यापि वर्चस्व जमाइरहेको छ ।

नेपाली भान्साका लागि विद्युत् अपरिचित ऊर्जा होइन । बिजुली प्रयोग गर्न थालेसँगै दाउरा र भुसे चुल्हो छेउ नागबेली तारजडित माटोको बिजुली हीटर (चुल्हो) नबलेका होइनन् ।

खाना पकाउनेदेखि आगो ताप्ने, सुत्केरी र नवजात शिशु सेकाउनसम्म त्यही हीटरको प्रयोग गरिन्थ्यो । यस्तो हीटरले ऊर्जा उत्पात खपत गर्ने भए पनि बिजुलीमा निर्भर रहनेका लागि विकल्प थिएन ।

आज भने प्रविधिले फरक प्रयोजनका लागि फरक विद्युतीय उपकरणका विकल्पहरू दिएको छ, जुन किफायती पनि छ । जसका कारण बिजुली खाने यस्ता हीटर एकादेशका कथा बनिसकेका छन् ।

प्रविधिले फेर्ने लय

नयाँ पुस्तामाझ लोकप्रिय शब्द हो, स्मार्ट । यो शब्दप्रतिको सम्मोहन यस्तो छ, नीतिनिर्मातादेखि चुनावका उम्मेदवारसम्मले लोकरिझ्याइँका लागि प्रयोग गरिरहेका हुन्छन् ।

स्मार्ट शब्दको सम्बन्ध खासगरी प्रविधिसँग छ, जसले कार्यक्षमता र ऊर्जाको न्यून खपत दर्शाउँछ । हिजो परम्परागत जीवनशैलीसँग पौंठेजोरी खेल्दै एउटा पुस्ता हुर्कियो । उसले समयक्रममा विकसित प्रविधि र उपलब्ध सुविधालाई आफ्नो जीवनाधार बनायो ।

पंक्तिकार त्यसै पुस्ताको एक प्रतिनिधि पात्र हो । खरिपाटीदेखि टचस्क्रिनसम्म, माटाको चुल्हो र ओदानदेखि इन्डक्सनसम्मको उसको यात्रा रोमाञ्चक अनुभव हो, जुन कल्पनामा समेत थिएन । खरिपाटीमा चक घोट्दै र मेटाउँदै शिक्षा आर्जन गरेको त्यो पुस्ता आज नयाँ प्रविधि र जीवनशैलीमा अभ्यस्त बन्दैछ ।

प्रविधिले प्रयोगकर्ताको जीवन सहज पार्ने मात्र होइन, उसको जीवनशैली र सामाजिकतामा पनि परिवर्तन ल्याइरहेको हुन्छ । दाउराको चुल्होदेखि स्टोभ, ग्याँस हुँदै माइक्रोवेभ ओभनसम्म आइपुग्दा नेपालीको सामाजिक जीवनमा ठूलो बदलाव आएको छ ।

सडक हुन् वा सार्वजनिक सवारी, कार्यालय हुन् वा घर, रेस्टुराँ हुन् वा घरका भान्सा, आउने एकाध वर्षभित्रै विद्युतीय ऊर्जा नेपाली जनजीवनको केन्द्रमा रहनेछ । यो ऊर्जाको व्यापकतासँगै नेपाली जीवनशैलीमा उदाहरणीय परिवर्तन हुनेछ ।

जस्तो, दाउरा वा लत्तादार चुल्हो घरीघरी बालिरहन सहज नहुने भएकाले परिवारका लागि एकै पटक खाना पाक्थ्यो । चुल्हो वरपर बसेर परिवारको सामूहिक भोजन चल्थ्यो ।

आज, फ्याट्ट ग्याँस चुल्हो बाल्न सकिने, पाकिसकेका खाना रेफ्रिजेरेटरमा राख्न मिल्ने र चिसिएका खानालाई फेरि मिनेटभरमै माइक्रोवेभमा तताउन संभव भएका कारण परिवारका सदस्यलाई आफ्नो समय अनुसार भोजनको सुविधा छ ।

निकट भविष्यमा हुने इन्डक्सनको प्रयोगबाट हाम्रो सामाजिकीकरणमा मात्र नभएर अनुभूतिमा समेत आमूल परिवर्तन आउनेछ । त्यो के भने, हिजो भर्भराउँदो आगो देख्दै आएकाहरूले अब उप्रान्त देख्न पाउने छैनन् ।

धान देख्नु भन्दा पहिले चामल देख्ने, उपभोग्य वस्तुलाई प्रकृति र खुलापनमा भन्दा पनि बट्टा र प्याकेटमा देख्दै आएका स्मार्ट पुस्ताले अब आगो देख्न ‘क्याम्पफायर’ नै गर्नुपर्ने हुनसक्छ ।

न्यू योर्क टाइम्स का स्तम्भकार एवं राजनीतिक विश्लेषक थोमस फ्रिडम्यानले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘द वर्ल्ड इज फ्ल्याट’ मा सूचनाप्रविधिको उत्कर्ष र विश्वव्यापीकरणले संसार साँघुरिएका कारण पृथ्वी गोलो नभएर थेप्चो हुँदै गएको तर्क गरेका छन् ।

हाम्रा पकाउने भाँडाका पिंध पनि अब इन्डक्सन चुल्होका कारण गोलाकार नभएर थेप्चा हुनेछन् । गोलाकार कराई र कसौडीलाई थेप्चा पिंधका डेक्ची र प्यानले विस्थापित गर्नेछन् ।

वीरगञ्जका ताप्के तथा ताम्राकारले बनाउने कसौडी र फोसी इन्डक्सन सुहाउँदा हुने छैनन् । इन्डक्सन जताबाट भित्रिनेछन्, तिनलाई मिल्ने भाँडाकुँडा पनि त्यतैबाट आउनेछन् ।

सडक हुन् वा सार्वजनिक सवारी, कार्यालय हुन् वा घर, रेस्टुराँ हुन् वा घरका भान्सा, आउने एकाध वर्षभित्रै विद्युतीय ऊर्जा नेपाली जनजीवनको केन्द्रमा रहनेछ । यो ऊर्जाको व्यापकतासँगै नेपाली जीवनशैलीमा उदाहरणीय परिवर्तन हुनेछ ।

प्रतिकृया दिनुहोस