हज्सनले बेलायत लगेको लिम्बू ज्ञानमाथि बैरागी काइँलाको अध्ययन

गुरुङ सुशान्त शनिबार, ९ फागुन, २०८२

सन् १८०० मा जन्मिएका बेलायती नागरिक हज्सन सन् १८१८ मा बेलायतबाट भारत पुगेका थिए भने भारतपछि प्रशासनिक कामका लागि नेपाल आए । तर, त्यसपछिका करिब २३ वर्ष लामो नेपाल बसाइमा उनले नेपालका जातिजाति, भाषाहरुको अध्ययन–अनुसन्धान गरे । बौद्ध धर्म र नेवार सभ्यतालाई उनले नजिकबाट हेरेका थिए । यति मात्रै होइन, स्थानीय भाषामा शिक्षा दिइनु पर्नेमा उनी स्पष्ट थिए । खासगरी हिमाली जातिबारे उनले गरेको शोधखोज अद्वितीय मानिन्छ । त्यति बेला प्रायः विदेशी अध्येताको उद्देश्य नेपालका विभिन्न सूचना र अवस्थिति आफ्नो देशमा लगेर बुझाउनु हुन्थ्यो नै । तर, हज्सनले भने नेपालका हिमाली क्षेत्र र हिमाली जनजातिको उद्भव तथा इतिहाससम्बन्धी कागजातहरु संकलन गरे । यो निकै महत्त्वपूर्ण काम थियो ।
अभिलेखहरु संकलन गर्दा स्थानीय विद्वान् र जातीय समुदायका सूचनादाताहरु हज्सनका बौद्धिक सहयात्री थिए । तर, ती सामग्री हज्सनले नै ब्रिटिस लाइब्रेरीमा लगेर सुरक्षित गरेकाले उक्त कागजातलाई हामी हज्सन पाण्डुलिपि भनेर चिन्दछौँ । सहयोगीहरुलाई दिइनुपर्ने आवश्यक प्राज्ञिक श्रेय नदिइएकोले हुन सक्छ, कतिपयले हज्सनलाई ‘दस्तावेज चोरी’ को आरोप पनि लगाउँछन् । तर, ती कागजपत्र उतार तथा संकलन गर्दा सम्बन्धित पक्षको सहमति लिइएको र कतिपयलाई त शुल्क तिरिएको पनि चर्चा पढ्न पाइन्छ । त्यसैले हज्सनलाई आरोप लगाउनु भन्दा उनले यो काम नगरिदिएको भए हाम्रो धेरै सम्पदा आज अस्तित्वमै हुने थिएनन् भन्ने हेक्का हामीले राख्नु पर्छ । बरु ऐतिहासिक दस्तावेज हामीले आफ्नै मुलुकमा संरक्षण गर्न नसक्नुले आफ्नै संस्थागत असफलतालाई उजागर गरेको छ ।
हज्सन पाण्डुलिपिलाई नजिकबाट अध्ययन गर्ने कतिपय अध्येताले ब्रायन हज्सनलाई ‘नेपाल अध्ययनको अव्यवस्थित विश्वकोश’ पनि भनेका छन् । त्यही विश्वकोशबाट केही अंश उधिनेर नेपाली बौद्धिक विमर्शमा ल्याउने काम गरेका हुन्, प्राज्ञिक व्यक्तित्व बैरागी काइँलाले । त्यही अनुसन्धानको परिणाम यो पुस्तक । यस पुस्तक पढ्दा थाह लाग्छ कि हज्सन इतिहासतर्फ जाने बलियो ढोका हुन् । आज हाम्रो काम हज्सनलाई पूजा गर्नु होइन, हज्सनलाई सच्याउनु हो अर्थात्, उनले संकलन गरेका अभिलेखलाई हाम्रै दृष्टिमा नेपाली स्मृतिबाट पुनः पढ्नु हो । हज्सन एउटा दर्पण हुन् । त्यस दर्पणमा हामी आफ्नो कमजोरी पनि देख्छौँ, सम्भावना पनि । हज्सनले गरेका काम पूर्ण छैनन् । तर, बाँकी अपूर्णताबारे अनुसन्धान गर्ने र उपलब्ध सामग्रीलाई आफ्नै संस्कृति तथा इतिहासको हेराइबाट पर्गेल्ने जिम्मेवारी हाम्रै हो । यही जिम्मेवारी बैरागी काइँलाले आफ्नो काँधमा बोकेकै सुरु गरेका कारण यो पुस्तक आज हाम्रो हातमा छ । उनले यो जिम्मेवारी लिएर आफ्नो समुदायलाई ऋणी पनि तुल्याए किनकि यस पुस्तकमा उनको अध्ययन–चासो लिम्बू समुदायमा केन्द्रित छ भने विश्लेषणीय कोण मुन्धुमी छ । उनले आफ्नो भाषा र लिम्बू मुन्धुममा दर्जनभन्दा बढी प्राज्ञिक पुस्तकमा पहिल्यै काम गरिसकेका छन् । ती पुस्तकहरु हाम्रो वाङ्मयका अमूल्य निधि हुन् । यी कार्यलाई आफ्नो वैचारिक आरनमा अर्जपेकाले उनको मुन्धुमी दृष्टि अनुकरणीय छ ।

बैरागी काइँला

बैरागी काइँलाकृत यो हज्सन पाण्डुलिपि नेपाली सांस्कृतिक इतिहासमा निकै महत्ता बोकेको पुस्तक रहने कुरामा दुई मत छैन । बरु ब्रायन हज्सन र उनका कामबारेमा नेपाली बौद्धिक वृत्तमा एक मत पाइँदैन । हज्सनलाई औपनिवेशिक साम्राज्यकै कारिन्दा मान्छन् भने कसैले बौद्धिक अभियानकर्मी । तर, यथार्थ यी दुई अति व्याख्याको बीचतिर हुनुपर्छ । लाग्छ— उनी न केवल उपनिवेशका प्रतिनिधि हुन्, न त केवल ज्ञानका नायक । उनी ज्ञान र सत्ताको सीमारेखामा उभिएको एउटा ऐतिहासिक द्वन्द्व हुन् । उनलाई ‘ब्रिटिस रेसिडेन्ट’ भनेर मात्रै चिनाउनु बौद्धिक अपराध हो, किनकि त्यसले उनको भूमिकालाई प्रशासनिक परिचयमा झारिदिन्छ । हज्सन वास्तवमा नेपालको सभ्यतागत स्मृतिका अभिलेखकर्ता र हिमाली चेतनाका पहिलो आधुनिक पाठक पनि थिए ।
उनको काम औपनिवेशिक ज्ञानबाट पूर्णतः मुक्तचाहिँ थिएन । नामको अपभ्रंस, पहिचानको तोडमोड र इतिहासको अनुवादमा गरिएको राजनीतिक हस्तक्षेप उनका लेखनमा पनि भेटिन्छन् । नाम बदलिनु भनेको धेरै अर्थमा शब्द फेरिनु मात्रै होइन, अस्तित्वको दिशानिर्देश फेरिनु पनि हो । कसैले यसलाई औपनिवेशिक सत्ताको हतियार पनि भन्न सक्ला । तर, कुरा यतिमै गएर रोकिँदैन । यहीँ रोकिनु हज्सनलाई अन्याय गर्नु हो । उनले नेपाललाई शासकहरुको इतिहासबाट सभ्यताको इतिहासतर्फ मोड्ने काम गरे । नेपाल उनका लागि राजवंशको कथा मात्रै थिएन । भाषा, लिपि, धर्म, जातीय स्मृति, मिथक र सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवित भूगोल थियो । उनका पाण्डुलिपिहरुमा राजनीति कम, सभ्यता धेरै छ ।
मुन्धुमसँग बैरागी काइँलाको भेट कुनै धार्मिक आकर्षण वा नश्लमोह होइन, ज्ञान–अनुसन्धानको अनिवार्यता हो । जब राज्यले मुन्धुमलाई ‘मिथक’ मात्रै भनिरहेको थियो, बैरागी काइँलाको अध्ययनले प्रश्न गऱ्यो— यदि मिथक मात्र हो भने यसले शताब्दीयौंसम्म समाजलाई कसरी चलायो ? यही प्रश्नले मुन्धुमलाई विश्वासको सीमाबाट बाहिर निकालेर बोधको संरचनामा रुपान्तरण गर्छ । काइँलाले मुन्धुमलाई अन्धविश्वास, किंवदन्ती वा आदिम धर्मको सीमाबाट मुक्त गर्दै त्यसलाई दार्शनिक, नैतिक र सभ्यतागत ज्ञानप्रणालीका रुपमा प्रस्तुत गरे । उनले आफ्नोे समाजलाई बाहिरी दृष्टिविन्दुबाट हेरिने वस्तु बनाएनन् । बरु आफ्नै सभ्यतालाई प्रश्न गर्ने साहस गरे । यही साहसले उनलाई मुन्धुमी–कोणतर्फ ल्यायो । उनले मुन्धुमलाई न अनुलङ्घनीय धर्मग्रन्थ बनाए, न त वैज्ञानिक ग्रन्थसँग प्रतिस्पर्धा गराए । बरु उनले मानव सभ्यताले जीवन, प्रकृति र समाज बुझ्ने क्रममा निर्माण गरेको चिन्तनको गहिरो रुप दिएर मुन्धुमलाई पढे अनि पढाए । त्यसैले मुन्धुमलाई धार्मिक आख्यानका रुपमा बुझिने पूर्वाग्रही दृष्टिलाई उनले चुनौती दिए । गहिरिएर हेर्ने हो भने मुन्धुम सृष्टिको कथा मात्र होइन; सृष्टिलाई बुझ्ने दृष्टि हो । मुन्धुममा आउने पात्र, घटनाक्रम र प्रतीकहरुलाई शब्दशः अर्थमा भन्दा प्रतीकात्मक र दार्शनिक तहमा पढ्नु पर्छ । सृष्टिको आख्यानमा मानव र प्रकृतिको सम्बन्ध, समयबोधलाई ख्याल गर्नु पर्छ । बैरागी काइँलाले मुन्धुमभित्र निहित प्रकृति–केन्द्रित दर्शनलाई विशेष जोड दिएका छन् । लिम्बू समाजमा मानव प्रकृतिको मालिक होइन, सहयात्री हो । मुन्धुमका आख्यानहरुमा नदी, पहाड, वनस्पति र ऋतुहरु जीवनका सक्रिय पात्र हुन् । यो दृष्टि आधुनिक पर्यावरणीय चिन्तनसँग गहिरो रुपमा मेल खान्छ । यसका लागि मुन्धुमलाई आधुनिक सिद्धान्तसँग तुलना गरेर वैध ठहऱ्याउने प्रयास गर्नै पर्दैन । आदिवासी ज्ञान स्वयंमा पूर्ण र अर्थपूर्ण छ । आधुनिकताको अनुमोदन त्यसलाई आवश्यक छैन । बैरागी काइँलाका प्राज्ञिक अनसन्धान र विश्लेषणले यही कुरामा जोड दिन्छन् ।

विजेतालिखित इतिहासका हजारौं पृष्ठमा जनइतिहास गायब पारिएको कुरा साँचो हो भनेर नस्विकारी अब धरै पाइँदैन । तर, समयले गायब पृष्ठहरुबारे पनि खोजी गर्छ । यो पुस्तक त्यस्तै खोजीको परिणाम हो भन्न सकिन्छ । पुरानो लिम्बू भाषा र मुन्धुमका प्रारम्भिक लिखित स्रोतहरु कहाँ छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर हज्सन पाण्डुलिपिमा पुगेर भेटिन्छ । हज्सनद्वारा उन्नाइसौं शताब्दीमा संकलित लिम्बूसम्बन्धी सामग्री औपनिवेशिक सन्दर्भमा तयार भए पनि त्यसले मुन्धुम, भाषा र समाजका महत्त्वपूर्ण विवरण सुरक्षित गरेको छ । यस पुस्तकको अध्ययनपछि भन्न सकिन्छ कि हज्सन बाहिरी निरीक्षक हुन् भने बैरागी काइँला आन्तरिक अध्येता । हज्सनले मुन्धुमलाई अभिलेख गरे र बैरागी काइँलाले त्यसलाई अर्थ दिए ।
हज्सन पाण्डुलिपिमा वर्णित जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कारहरुले लिम्बू समाजको समाजशास्त्रीय गहिराइ देखाउँछन् । यस अभिलेखले देखाउँछ कि लिम्बू समाजमा— जातीय उँचनीच छैन, किपट प्रणाली छ, विवाह, भात–भान्सा चल्ने सामाजिक समानता छ, महिलाको भूमिका निर्णायक छ । तर, यही समाजमा गोर्खा राज्य विस्तारसँगै स्मृति–नीति, हिन्दूकरण र खस भाषाको प्रभाव प्रवेश गर्न थाल्छ । पाण्डुलिपिमा पाइने खस शब्दहरुको वृद्धि स्वयं सांस्कृतिक दबाबको प्रमाण हो ।
हज्सन पाण्डुलिपिले लिम्बूवानको चार किल्ला, थुम, किपट र राजाहरुको वंशावली स्पष्ट गर्छ । यो भूगोल केवल नक्सा होइन, राजनीतिक स्मृति हो ।

हज्सन पाण्डुलिपिका केही सीमा छन्— यो स्वदेशी दृष्टिले लेखिएको होइन, कतिपय अनुवाद अपूर्ण छन्, कतिपय पृष्ठ हराएका छन् र वर्गीकरण पनि संगतिपूर्ण देखिँदैन । तर, यस पाण्डुलिपिले लिम्बू–अध्ययन गर्न सकिने बलियो बल दिन्छ । साथै, आदिवासी ज्ञानको पुनःपाठ, भाषिक पुनर्जीवन, इतिहासको वैकल्पिक लेखनका लागि पनि हज्सन पाण्डुलिपि गतिलो सामग्री हुन सक्छ ।
हज्सनले ब्रिटिस पुस्तकालयमा संकलित गरेका कतिपय भोल्युमहरुमा पुग्दा हामी पूर्णतः भिन्न लिम्बू संसारमा प्रवेश गर्छौं— जहाँ सृष्टिदर्शन छ, नैतिक संरचना छ, विवाहको दार्शनिक आधार छ, मातृप्रधान स्मृतिहरु छन् र भाषिक सूक्ष्मता छ । कतिपय वर्णनले लिम्बू र किराती समाजलाई ‘भर्खर खेती सिकेका’, ‘बन्दुक बोक्ने’, ‘मद्यमांस खाने’ जातिका रुपमा चित्रण गर्छन् । यस्ता वर्णनलाई नृवंशविज्ञानसम्मत मान्ने कि औपनिवेशिक वर्गीकरण भन्ने प्रश्न त जन्मिन्छ नै ।
अब साबित भइसकेको छ— मुन्धुम, वंशावली, संस्कार र भाषिक संरचनाहरु यी सबै इतिहासका वैकल्पिक रुप हुन् । काइँलाका अनसन्धानहरुले बोल्छन्, इतिहास लेख्ने काम राज्यको एकाधिकार होइन ।
भूमि–सम्बन्ध (किपट) मुन्धुमको सामाजिक दर्शनको अर्को आधार हो । भूमि यहाँ सम्पत्ति मात्र होइन, स्मृतिको भूगोल हो । भूमिसँग वंश, इतिहास र संस्कार गाँसिएका छन् । राज्य–केन्द्रित भूमि व्यवस्थाले यस सम्बन्धलाई कानुनी स्वामित्वमा सीमित गऱ्यो । बैरागी काइँलाको पठनले किपटलाई केवल ऐतिहासिक अधिकारको प्रश्नमा सीमित गर्दैन, यसलाई वैकल्पिक सामाजिक दर्शनका रुपमा बुझ्छ । यहाँ भूमि व्यक्तिको होइन, समुदायको उत्तरदायित्व हो ।

नेपाली इतिहास र समाजशास्त्रमा आदिवासी समुदायसम्बन्धी अध्ययन प्रायः बाह्य दृष्टिकोणबाट निर्मित भएको पाइन्छ । राज्य, धर्म, भाषा र सत्ता केन्द्रित इतिहासले आदिवासी समाजलाई कि मौन बनाएको छ, कि त विकृत रुपमा प्रस्तुत गरेको छ । तर, बैरागी काइँलाको अध्ययनले अ–औपनिवेशिक भूमि मात्रै देखाउँदैन, वैकल्पिकताको आकाशलाई संकेत गर्छ । उनले प्रमाणित गरिदिए कि आदिवासी ज्ञानलाई व्याख्या गर्न बाहिरी प्रमाण चाहिँदैन । यसको ‘आधिकारिता’ आफ्नै सामाजिक कार्य, दार्शनिक सुसंगति र ऐतिहासिक निरन्तरतामा छ । अ–औपनिवेशिकताको आधार स्थानीयता हो । तर यस्तो पठन पनि जोखिमरहित छैन । एउटा जोखिम छ— आदिवासी ज्ञानलाई पूर्ण, शुद्ध र प्रश्नमुक्त बनाएर प्रस्तुत गर्ने । यस्तो पठन अन्ततः अर्को प्रकारको कट्टरतामा बदलिन पनि सक्छ । तर, बैरागी काइँलाको अध्ययन–कार्य यहाँ पनि सचेत छ । उनले मुन्धुमलाई बन्द ग्रन्थ बनाएनन्, खुला पाठ बनाए— प्रश्न गर्न मिल्ने, पुनःपाठ गर्न मिल्ने र असहमति जनाउन मिल्ने । उनले यस प्रकारको संचेतना हज्सन पाण्डुलिपिमा पनि डगमग हुन दिएका छैनन् ।
बैरागी काइँदाकृत हज्सन पाण्डुलिपिले लिम्बू भाषासम्बन्धी चिन्तनलाई नजिकबाट नियाल्न सघाउँछ । भाषालाई केवल सञ्चारको माध्यम होइन, सामाजिक संरचना र सामूहिक स्मृतिको रुपमा हेर्न सकिन्छ । लिम्बू भाषामा ‘आदरार्थी’ को अभावलाई भाषिक कमजोरी होइन, सामाजिक समताको प्रमाणका रुपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ । भाषामा शक्ति र पदको स्थायी विभाजन नहुनु लिम्बू समाजको समतामूलक चेतनाको सूचक हो भन्ने तर्क जायज छ । र, यो तर्क नेपालका प्रायः आदिवासी समुदायमा लागू हुन्छ । बैरागी काइँलाले गरेको अध्ययनबाट के निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ भने वास्तविक ज्ञान समुदायको स्मृतिमा जीवित हुन्छ । लिखित अभिलेख उपयोगी हुन सक्छ, तर त्यो पुनःपाठबिना अपूरो हुन्छ । यसैले उनको काम अ–औपनिवेशिक ज्ञान उत्पादनको उदाहरण हो । आज एकातिर आदिवासी भाषाहरु लोपोन्मुख र सांस्कृतिक स्मृति खण्डित हुँदै छ भने अर्कातिर एकै दृष्टिबाट लेखिएका इतिहासलाई नै आधिकारिक मान्ने राष्ट्रवादी चिन्तनले फेरि टाउको उठाउँदै छ । यस्तो पश्चमार्गी परिवेशबीच बैरागी काइँलाका विश्लेषण उत्तरोत्तर सान्दर्भिक बनिरहेका छन् । उनको यस गहकिलो पुस्तकले मार्गनिर्देश गर्छ कि आदिवासी ज्ञानलाई बचाउनु भनेको अतीतमा फर्किनु होइन, त्यसलाई वर्तमानसँग संवाद गराउनु हो ।
बैरागी काइँला नेपाली बौद्धिक इतिहासमा एउटा व्यक्ति मात्र होइनन्, एक अग्रगामी दृष्टि हुन् । उनले मुन्धुमलाई बोल्न दिए, भाषालाई स्मृतिगृह बनाए र आदिवासी ज्ञानलाई आधुनिक बहसको केन्द्रमा ल्याए ।

अबको जिम्मेवारी नयाँ पुस्ताको हो— यस दृष्टिलाई विस्तार गर्ने, आलोचनात्मक रुपमा अघि बढाउने र आदिवासी ज्ञानपरम्परालाई जीवित राख्ने । यही प्रक्रियाबाट मात्र भाषिक मुक्ति, सांस्कृतिक पुनर्जागरण र वैकल्पिक बौद्धिक इतिहास सम्भव हुन्छ ।
हज्सन पाण्डुलिपि औपनिवेशिक कालमा संकलित सामग्री भए पनि लिम्बू समाजको भाषा, लिपि, मुन्धुम, संस्कार, सामाजिक संरचना र ऐतिहासिक स्मृतिलाई लिखित रुपमा सुरक्षित गरिदिएका कारण आदिवासी ज्ञानपरम्पराको अमूल्य भण्डार बनेको छ । यस्तो ऐतिहासिक कामका लागि ब्रायन हज्सनलाई कोटीकोटी साधुवाद !
र, यस्तो ऐतिहासिक कामलाई प्राज्ञिक विमर्शमा ल्याइदिएर नेपाली वाङ्मयलाई गुन लगाउने सम्माननीय व्यक्तित्व बैरागी काइँलाप्रति यो पाठकको हार्दिक आभार !

(बैरागी काइँलाको भर्खरै बजारमा आएको पुस्तक ‘हज्सन पाण्डुलिपि : लिम्बू जाति, भाषा, संस्कृति र इतिहास’ को भूमिकाबाट )

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

थप प्रतिक्रिया, सल्लाह, सुझाव र सामग्री पठाउनुपरेमा पत्राचार गर्नुहोस्

© 2026 हिमालमिडिया - सर्वाधिकार सुरक्षित. Site by: SoftNEP

लेख प्रकाशन मिति वा अवधि

लेखको विषय

लेखकको नाम

लेखकको नाम नभेटिए टाइप गरी खोज्नुहोस्

शीर्षकको अंश वा अन्य विवरण टाइप गरी खोज्नुहोस्

© 2026 हिमालमिडिया - सर्वाधिकार सुरक्षित. Site by: SoftNEP

कृपया पर्खनुहोस्! तपाईंको डाटा प्रशोधन हुँदैछ...

कृपया पर्खनुहोस्! तपाईंको डाटा प्रशोधन हुँदैछ...