रिपोर्ट मंगलबार, वैशाख २३, २०७७

खानपानप्रति अति सचेत हुनुहुन्छ ? होस गर्नुस् अर्थोरेक्सिया हुनसक्छ

हिमालखबर

खानपानप्रति अति सचेत हुनुहुन्छ ? होस गर्नुस् अर्थोरेक्सिया हुनसक्छ

स्वस्थ खानपानप्रति सचेत हुनु राम्रो कुरा हो । तर, केही मानिस आफ्नो शरीर र खानपानमा यति धेरै सतर्क हुन्छन् कि यसले उनीहरुको स्वास्थ्य र जीवनशैलीमै नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको हुन्छ। चिकित्सकीय भाषामा यस्तो समस्यालाई अर्थोरेक्सिया भनिन्छ।

भोजन स्वस्थ छ भने स्वास्थ्यमा धेरै राम्रो सुधार हुन्छ तर स्वस्थ भोजन गर्ने ध्याउन्नले केही मानिसमा एक खालको मनोवैज्ञानिक समस्या पनि विकसित भएको हुनसक्छ, त्यसैलाई अर्थोरेक्सिया भनिन्छ ।

खानपान सम्बन्धी अन्य विकार जस्तै अर्थोरेक्सियाको परिणाम पनि गम्भीर हुनसक्छ ।

यो आलेखले अर्थोरेक्सियाका बारेमा तपाईंले जान्नुपर्ने सबै कुरा वर्णन गर्दछ।

चाहिंदैन पोषणका पुरिया

अर्थोरेक्सिया के हो ?
अर्थोरेक्सिया वा अर्थोरेक्सिया नर्भोसा भोजनसम्बन्धी एक समस्या हो । अर्थात् स्वस्थ चिज मात्र भोजन गर्ने सनकद्वारा सिर्जित एक अस्वस्थ शैली वा आनिबानी हो । नाकनिक गर्ने प्रवृत्ति हो ।

खानासम्बन्धी अन्य विकारजस्तै अर्थोरेक्सिया भोजनको मात्रा होइन, गुणस्तरमा केन्द्रित भएको हुन्छ । अर्थोरेक्सिया भएका मानिसले बिरलैमात्र शरीरको वजन कम गर्न ध्यान दिनु परेको हुन्छ ।

यस्ता मानिस भोजनको शुद्धता भन्दा यसले शरीरमा गर्ने लाभ, हानि बारे बढी नै सचेत देखिन्छन् । खाद्यपदार्थमा उनीहरुको पूर्वधारणा, सोच धेरै हदसम्म अवैज्ञानिक समेत हुने गर्दछ ।

चिकित्सा समुदायले अर्थोरेक्सियालाई समस्या मान्न थालेको छ । तर, भोजनसम्बन्धी यो समस्यालाई आधिकारिक रुपमा परिभाषित गर्न भने बाँकी नै छ ।

अमेरिकी चिकित्सक स्टिभ ब्राटमनले सन् १९९७ मा पहिलो पटक ‘अर्थोरेक्सिया’ भन्ने शब्दावली प्रयोग गरेका थिए । यो शब्द ‘अर्थोस्’ बाट आएको हो । ग्रीक भाषामा यसको अर्थ हो— सही ।

अर्थोरेक्सियाको कारण
तपाईंले स्वस्थ खाना खाएर स्वास्थ्य सुधार गर्ने अभिप्रायले केही सीमित भोजन मात्र गर्न थालेको हुनसक्छ ।

समयक्रमसँगै राम्रो मनसाय विस्तारै पूर्णरुपमा विकसित अर्थोरेक्सिया बनिसकेको हुनसक्छ ।

अर्थोरेक्सिया किन हुन्छ भन्नेबारेमा केन्द्रित अनुसन्धान बिरलैमात्र भएका छन्, तर मन लागेको मात्र खाने ध्याउन्न, बाध्यकारी प्रवृत्ति र पूर्व वा हालका भोजनसम्बन्धी विकारहरु जोखिमका कारक हुन् ।

जोखिमका अन्य कारणहरु, शुद्ध मात्र खान्छु भन्ने प्रवृत्ति, अत्यधिक चिन्ता, मनलाई नियन्त्रण गर्न नसक्नु आदि पनि हुन् ।

कतिपय अध्ययनले आफ्नो पेशाका लागि स्वास्थ्यमा ध्यान केन्द्रित गर्ने व्यक्तिहरुलाई पनि अर्थोरेक्सिया हुने जोखिम बढी हुने औंल्याएका छन् । जस्तै कि, स्वास्थ्यकर्मी, ओपेरा गायक, ब्याले नर्तक, सिम्फोनी आर्केस्ट्रा संगीतकार र खेलाडी ... ।

त्यस्तो जोखिम उमेर, लिङ्ग, शैक्षिक स्तर र सामाजिक तथा आर्थिक स्थितिमा पनि निर्भर हुनसक्छ तर कुनै निष्कर्षमा पुगिहाल्नु अघि थप अनुसन्धान भने आवश्यक छ ।

के अर्थोरेक्सिया सामान्य हो ?
केही अवस्थाहरुमा व्यक्तिमा अर्थोरेक्सिया नै भएको हो वा स्वस्थ भोजनबारे सामान्य चिन्तामात्र हो भन्ने भिन्नता छुट्याउन कठिन हुन्छ ।

त्यसैले पनि अर्थोरेक्सिया कति सामान्य समस्या हो भन्ने निर्धारण गर्न गाह्रो छ । अध्ययनहरुमा यसको दर ६ देखि ९० प्रतिशतसम्म देखिएको छ ।

तथ्य के हो भने, स्वस्थ भोजन गर्ने ध्याउन्न नै पछि सनकमा बदलिन्छ र पछि समस्या, अर्थोरेक्सियाको चरणमा आइपुग्छ ।
यसबाट मानिसको दैनिकी प्रभावित हुन्छ । जस्तै अनपेक्षित रुपमा शरीरको तौल घटाउनु र साथीहरुसँग बाहिर खानपिन गर्न जानै नमान्नु ।

अर्थोरेक्सियाको पहिचान
स्वस्थ भोजन र अर्थोरेक्सियाका बीचको अन्तर स्पष्ट पार्न चिकित्सकद्वय ब्राटमन र डनले हालै निम्न दुई पहिचान मापदण्ड प्रस्ताव गरेका छन्ः

पहिलोः स्वस्थ भोजन गर्ने सनक
ड्ड बानी व्यवहार वा विचारः हाम्रो बानीबेहोरा वा मानसिक पूर्वाग्रहप्रेरित यस्तो खाद्य छनोट जुन सबैभन्दा स्वस्थकर छ भन्ने कुरामा हामी विश्वस्त हुन्छौं ।

आफूले थोपरेको चिन्ताः भोजन सम्बन्धमा आफैले बनाएका नियम तोडिने चिन्ता, लाज, बिरामी हुने डर, अशुद्ध हुन्छ भन्ने भावना वा नकारात्मक शारीरिक संवेदनशीलता पनि व्याप्त हुन्छ ।

ड्ड निषेध: समयसँगै नखाने खाद्य पदार्थको सूची बढ्दै जान्छ र मानिस ती सबै र त्यससँग जोडिएका अन्य खानेकुरा निवारण गर्न थाल्छन् । आफूलाई त्यस्ता खानाबाट मुक्त गर्ने, उपवासमा बस्ने वा दुवै गर्न थाल्छन् ।

दोस्रोः दैनिकीमा बाधा पु¥याउने आनिबानी
ड्ड चिकित्साजन्य समस्याः कुपोषण, अनपेक्षित तवरले तौल घट्नु, र अन्य चिकित्साजन्य जटिलता यसबाट सिर्जित स्वास्थ्य समस्याका उदाहरण हुन् । आनिबानीकै कारण यसखालको परिणाम देखिन सक्छ ।
ड्ड जीवनशैलीमा अवरोध ः स्वस्थ भोजनसँग सम्बन्धित विश्वास वा आनिबानीका कारण व्यक्तिगत समस्या आइपर्न सक्छ । सामाजिक वा शैक्षिक क्रियाकलापले यस्तो जीवनशैलीमा अवरोध निम्त्याउन सक्छ ।
ड्ड भावनात्मक निर्भरताः व्यक्ति आफ्नो शारीरिक छवि, महत्व, पहिचान वा सन्तुष्टि, भोजन सम्बन्धमा आफैले बनाएका नियम पालना आदिमा अधिक निर्भर हुन सक्छ ।

जङ्क फूड : मन्द विष

अर्थोरेक्सियाको नकारात्मक स्वास्थ्य प्रभाव

१. शारीरिक प्रभाव

उदाहरणका लागि नखाने भोजनको सूची बढ्दै जाँदा आवश्यक पोषक तत्वहरुको अभाव भई कुपोषण, रक्तअल्पता वा मुटुको धड्कन ढिलो वा असामान्य हुन सक्छ ।

गम्भीर कुपोषणले पाचन प्रणालीमा समस्या, इलेक्ट्रोलाइट र हार्मोनल असन्तुलन, मेटाबोलिक एसिडोसिस र हड्डी कमजोर हुने स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

यी समस्यलाई बेवास्ता गर्नुहुँदैन ।

२. मनोवैज्ञानिक प्रभाव
अर्थोरेक्सियाले आफ्नो खानपान आफूले चाहे अनुसारको नभए चरम निराशा अनुभूत गराउन सक्छ ।

आफैले बनाएको नियम तोड्नुपरे आफूलाई दोषी, आत्मग्लानि, शुद्धीकरणको नाममा उपवास र अन्य विभिन्न प्रयत्न गर्ने संभावना बढी हुन्छ।

यस्ता मानिसको धेरै समय खानेकुरा राम्रोसँग सफाइ, शुद्धता र मात्राको हिसाबकिताब र भोलिपर्सि के खाने भन्नेमै खर्च हुन्छ ।

३. सामाजिक प्रभाव
अर्थोरेक्सियाको समस्या भएका मानिस के खाने, नखाने भनेर आफूले बनाएका नियमहरु कडा ढंगले पालना गर्छन् । यस्ता नियम पालना गर्न अरुलाई पनि कज्याउन, कर गर्न खोज्छन् ।

खाना सम्बन्धी यस्तो कठोर प्रवृत्तिले उनीहरुमा सामाजिक गतिविधिहरु (डिनर, पार्टी वा घरबाहिरको खानपान) मा सहभागी हुन समस्या पर्दछ । यस्ता व्यक्तिलाई अरुले सही कुरा नबुझेको भन्ने लाग्छ भने अन्यलाई आफूहरुले जस्तै खानेकुराका लागि आग्रह गर्न, व्यवहार र कुराकानी गर्नै अप्ठेरो हुन्छ ।

कसरी मुक्त हुने ?
अर्थोरेक्सियाको समस्या गम्भीर हुनसक्छ । समयमै यसको समाधान खोजिएन भने घातक स्वास्थ्य समस्याका रुपमा देखिनसक्छ ।

अर्थोरेक्सियाबाट मुक्त हुन सबैभन्दा पहिले आफूमा त्यस्तो समस्या छ, छैन भनी पहिचान गर्नुपर्छ । तर, यो चुनौतीपूर्ण हुनसक्छ । किनभने, समस्यामा परेकाहरुले आफूमा समस्या भएको र यसले समाजमा परेको नकारात्मक प्रभाव थाहा पाउने संभावना कमै हुन्छ ।

उपचारका सामान्य तरिका

– जोखिम र प्रतिक्रिया रोकथाम

– बानी–व्यवहार परिवर्तन

– संज्ञानात्मक पुनर्गठन

– रिल्याक्सेसन तालिमका विविध स्वरुपहरु

यद्यपि अर्थोरेक्सियाको उपचार गर्ने यी तरिका र प्रभावकारिताको वैज्ञानिक पुष्टि भने भएको छैन । तर, विज्ञानले पुष्टि गरेका खाद्यपदार्थको प्रभाव र असरबारे विशेषज्ञसँगको सल्लाहबाट अर्थोरेक्सिया समस्या भएकाहरुलाई आफ्ना गलत मान्यताहरु हटाउन मद्दत त गर्नेछ नै ।

न्यूनतम सीमा निर्धारण गर्नुहोस् । तपाईंले खानुभएको खाद्य पदार्थको बारेमा सचेत हुनु र यसले तपाईंको स्वास्थ्यमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्नेबारेमा ध्यान दिनुलाई सामान्यतः राम्रै मानिन्छ ।

यद्यपि केही मानिसहरुमा स्वस्थ खाना र खानासम्बन्धी विकार विकसित गर्ने आनिबानीबीच एउटा लक्ष्मण रेखा छ।

यदि अहिले खाइरहेको स्वस्थ खानपानले तपाईंको स्वास्थ्य, मनोवैज्ञानिक कल्याण र सामाजिक जीवनमा नकारात्मक प्रभाव परेको छ भने अर्थोरेक्सिया भइसकेको पनि हुनसक्छ ।

यो विकारले जीवनमा गम्भीर परिणाम ल्याउन सक्छ त्यसैले यसलाई बेवास्ता गर्नुहुँदैन । तपाईंले चिकित्सक, मनोवैज्ञानिक वा भोजन विशेषज्ञसँग सरसल्लाह गर्न विशेष सिफारिस गरिन्छ ।

स्रोतः हेल्थअनलाइन

याे पनि हेर्नुहाेस्– भाङ र दिउल खाऔं, स्वस्थ जीवन जिऔं

 

प्रतिकृया दिनुहोस