बद्री पौड्याल

पश्चिम नेपालमा गर्मी ठाउँका रोगहरूले मास्तिर उक्लिएर मानव क्षति पुर्‍याइरहेको, एक महिना ढिलो शुरु भएको वर्षात्ले हिउँदमा खाद्य सङ्कट र भोकमरीको त्रास निम्त्याइरहेको तथा बाढीले महँगा संरचना नष्ट पारेर देशका धेरै भागलाई एकअर्काबाट अलग्याइरहेको बेला नेपालका सामु जलवायु परिवर्तनलाई गम्भीरतापूर्वक लिने र यसको नेतृत्व गर्ने बाहेक अर्को विकल्प छैन।

नेपालको अधिकांश जनसङ्ख्या मात्र होइन, हिमालयको काख र त्यसदेखि दक्षिण, पूर्व र पश्चिमका धेरै भागका करोडौं मानिस, प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर छन्। हामी आफूलाई चाहिने खानेकुरा, इन्धन, लत्ताकपडा, निर्माण सामग्री, तेल, जडिबुटी र पानीजस्ता यावत चिज यही आफू वरिपरिको वातावरणबाटै पाउँछौं। यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने, यी प्राकृतिक स्रोतमा सङ्ख्यात्मक वा गुणात्मक रूपमा केही परिवर्तन आएमा मानिस, वस्तुभाउ र वन्यजन्तु सबै सङ्कटमा पर्नेछन्। जीवनयापन अझ् कठिन हुनेछ, जुन अहिले नै शुरु भइसकेको छ। पछिपछि मानिसहरू आफ्नो लागि अझ्ै बढी कठिनाई निम्त्याउँदै अहिले बसिरहेको ठाउँबाट बसाइँ सर्न सक्छन्। पैसाको अभावले मानिसहरूलाई अझ्ै बढी सङ्कटतिर धकेल्छ। पैसा खर्च गरेर समस्या टार्ने उपाय उसै पनि अधिकांश नेपालीको वशमा छैन।

हाम्रो एक मात्र ग्रहको स्वास्थ्यको ख्याल गर्नेहरू जलवायु परिवर्तनको विज्ञानका बारेमा स्पष्ट हुँदै जाने क्रमसँगै यससम्बन्धी अध्ययन र बहस अगाडि बढ्दै जानेछ र बढ्नुपर्छ। जोखिममा रहेका हिमालय क्षेत्रका जनताको समस्या के छ भने हामी पर्खेर हेर्ने सोख पालेर बस्ने अवस्थामा छैनौं। हामीले आफूलाई तत्पर राख्नैपर्छ, हामी पहिल्यै क्रियाशील हुनैपर्छ। जलवायु परिवर्तनले निम्त्याउने प्राकृतिक प्रकोपप्रति प्रतिक्रिया जनाएर मात्र बस्नु हाम्रा लागि अगाडि बढ्ने विकल्प होइन।

काठमाडौं सम्मेलन
यही परिप्रेक्ष्यमा हालसालै काठमाडौंमा जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी क्षेत्रीय र राष्ट्रिय सम्मेलनको आयोजना भयो। दक्षिण एसियाका विभिन्न मुलुकका सरकारी प्रतिनिधि, सांसद्, सञ्चारमाध्यम, वैज्ञानिक, युवा तथा विद्यार्थीहरूलाई एकहप्ताका लागि भेला गराई नेपालले सङ्कट, अवसर, स्रोतसाधन र अगाडिको बाटो पहिल्याउने विषयमा छलफल गरेर एउटा साझ्ा समझ्दारी विकास गर्ने कार्यमा नेतृत्व लियो। जलवायु परिवर्तनबाट हुने रोगव्याधीको विस्तारबारे छलफल गर्न यस क्षेत्रका चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरू पनि काठमाडौंमा भेला भए।

नेपालमा हिमालय छ, करोडौं मानिसलाई पोषित गर्ने पानीको स्रोत छ र भविष्यको बीज भण्डार हुने जैविक विविधता छ। अझ् महत्वपूर्ण त नेपालमा सबैभन्दा बढी जोखिममा रहेका मानिसहरू छन्। त्यसैले यस्ता विषयवस्तुमा सम्मेलन आयोजना गर्न, समर्थन जुटाउन र सारा विश्वलाई नै पहलकदमी लिन प्रेरित गर्न नेपालले अगुवाई गर्नु स्वाभाविक छ। नेपालले नेतृत्व लिन सक्छ र लिनुपर्छ; र नेपालले त्यसो गरेकोमा हामीले गर्व गर्नुपर्छ। यस्ता कार्यक्रममा हुने ठूलो खर्चबारे हामी सबै जानकार छौं, तर यस्तो मामिलामा हुने खर्चभन्दा त्यसबाट हुने लाभ धेरै भारी हुन्छ। सम्मेलनहरूले ठोस क्रियाकलापतर्फ डोर्‍याए भने हामीले पक्कै तिनलाई बृहत् उद्देश्यप्राप्तिको माध्यमको रूपमा लिन सक्छौं।

विश्वव्यापी बहस
जलवायु परिवर्तनका कारण, असर र परिणामबारे विश्वव्यापी, क्षेत्रीय वा अझ् स्थानीय सहमतिको आशा गर्नु सुन्दर चाहना हुनसक्छ। तर मौसमको ढाँचा बदलिँदै र जनधनको क्षति बढ्दै गएपछि हामी मिलेर समस्या सम्बोधन गर्नेभन्दा पनि एकअर्कालाई दोषारोपण गर्नेतिर लाग्न सक्छौं। मानवीय क्षति र पीडा बढ्दै गएको अवस्थामा परस्पर दोषारोपणले महात्मा गान्धीको एउटा आँखाको बदला एउटा आँखाले पूरै संसारलाई अन्धो बनाउँछ भन्ने उक्तिलाई चरितार्थ गराउनेछ।

जलवायु परिवर्तनको विज्ञान, तथ्यविवरण र यससँग जोडिएका कारण तथा असरका बारेमा केही अनिश्चितता छन् भन्ने कुरामा आम सहमति छ। तर यसले पर्खनु र हेर्नुपर्छ भन्दैन। बहसलाई साँच्चै नै आम मानिसमा जलवायु परिवर्तनले ल्याउन सक्ने पीडामा केन्द्रित गर्दै हामी कसरी क्रियाशील हुनसक्छौं भन्नेतर्फ लाग्नुपर्छ।

जीवन निर्वाहमा चुनौती
सुपरमार्केटका तख्ताहरूबाट नगद वा उधारोमा फटाफट सामानहरू लिने तर ती वस्तु कहाँबाट आउँछन् भन्ने ज्ञान र चेतना नहुनेहरूका तुलनामा प्राकृतिक वातावरणमा आउने परिवर्तनको जोखिममा रहेका नेपालीहरूको अवस्था भिन्न छ। नेपालको लगभग तीन करोड जनसङ्ख्या अत्यन्त थोरै कृषियोग्य जमिन, पानी र जङ्गलमा आश्रित छ। यी कुरामा हुने सानो तल-वितलले पनि उनीहरूको जीविकोपार्जनलाई खतरामा पार्दछ। नेपालले धान्न नसक्ने प्रकृतिका रोग, खाद्यसङ्कट र महँगा पूर्वाधारहरूको विनाशले जीविकोपार्जनमा नकारात्मक प्रभाव पार्न थालिसकेको छ,र दीर्घकालीन रूपमा यसले आम जनतालाई पुर्‍याइँदै आएका सेवाहरूमा असर पार्नेछ।

हालै भएको काठमाडौंदेखि कोपनहेगेन सम्मेलनका सहभागीहरूले नेपालका विभिन्न पर्यावरणीय क्षेत्रबाट आएका जलवायु परिवर्तनका प्रत्यक्षदर्शीहरूका कुरा सुने। जलवायु परिवर्तनको अग्रपङ्क्तिमा रहेका मानिसहरूको प्रत्यक्ष अनुभवले सहभागीहरूलाई यो कुनै प्राज्ञिक छलफल वा वैज्ञानिक बहसको विषय मात्र नभएर सबैले व्यवस्थापन गर्नुपर्ने र अनुकूल बनाउँदै जानुपर्ने समस्या हो भन्ने महसूस गराएको छ। साथै सहभागीहरूले संविधानसभाका सदस्य, सगरमाथा आरोही, व्यापारी तथा स्कूलका विद्यार्थीका कुराहरू पनि सुने। यो सबैले जलवायु परिवर्तनको बहसलाई धरातलीय यथार्थमा ल्याउन मद्दत गर्‍यो।

चुनौतीसँगै अवसर पनि
हरेक सङ्कटले चुनौतीसँगै अवसरहरू पनि ल्याउँछ भन्ने एउटा प्रसिद्ध चिनियाँ उक्ति छ। यो सङ्कटले पनि हामीलाई पूर्व सूचना प्रणाली खडा गर्ने, पर्याप्त तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने, विश्लेषण क्षमता बढाउने तथा जलवायु परिवर्तनलाई लचिलो रूपमा लिन र अनुकूलन क्षमता विकास गर्न समुदायलाई प्रशिक्षित गर्ने अवसरहरू प्रदान गरेको छ। यस क्रममा उन्नत बीउबिजन, उपयुक्त बालीनाली र निर्माण प्रविधि अँगाल्न सकिन्छ। पानी व्यवस्थापन र संरक्षणका सबै प्रविधिलाई स्थानीय जनताका आवश्यकता सुहाउँदो हुनेगरी पुनःरचना गर्न सकिन्छ।

समय अगाडि नै समस्याबारे अवगत भएर हामी घटनापछि प्रतिक्रिया दिने होइन कि अघि नै क्रियाशील बन्ने दिशामा अग्रसर हुन सक्छौं। थुप्रै विकसित मुलुकहरू अर्बौं खर्च गर्दै कार्बन उत्सर्जन कटौती गरेर आ-आफ्नो अर्थतन्त्रलाई सफा गर्ने काममा लागिरहेका बेला नेपालले विकासको सुरुआत नै जल, सौर्य र वायु जस्ता स्वच्छ र नवीकरणीय स्रोतमा आधारित कार्बनमुक्त अर्थतन्त्रबाट गर्नसक्ने अवसर पाएको छ।

नेपालले यी स्रोतहरूलाई आफ्नो उपयोगको लागि मात्र नभएर यस क्षेत्रकै उपयोगको लागि पनि विकास गर्न सक्छ। भोलिको स्वस्थ समृद्ध संसारको लागि आवश्यक पानी र जैविक विविधताको भण्डार आफूसँगै भएको नाताले हामी यस क्षेत्रकै मानिसहरूलाई जलवायु परिवर्तनका लागि तयार पार्न विश्वव्यापी समर्थन जुटाउन सक्छौं। खनिज तेल र कोइलामा निर्भर विश्व अर्थतन्त्रलाई त्योभन्दा राम्रो बाटो पनि छ भनेर देखाउने अवसर हामीसँग छ।

नेपालले नेतृत्व लिनुपर्छ
धेरै नेपालीहरूलाई इतिहासको जटिल घडीबाट गुजि्ररहेको आफ्नो देशले विश्वव्यापी एजेण्डामा नेतृत्व लिन र क्षेत्रकै प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ भन्ने कुरा अपत्यारिलो लाग्न सक्छ। यो विश्व वा यो क्षेत्रले नेतृत्वदायी भूमिकाका लागि नेपाललाई नै हेरिरहेको हुनसक्छ भन्ने कुरामा समेत हामीले विश्वास गर्न छाडिसकेका हुनसक्छौं। तर, नेपालले आफूलाई यो परनिर्भर मानसिकताबाट बाहिर निकालेर आफैं नेतृत्वदायी भूमिकामा अगाडि बढ्नुपर्दछ। हामी जोखिममा छौं, हामीले अवसरहरू देखिरहेका छौं, हामीसँग हिमालय छ, र यसैकारण पनि हामीले नेतृत्व लिनुपर्छ। हामीले जोखिममा रहेकाहरूको आवाज बन्न सक्नुपर्छ र अगाडिको बाटो देखाउनुपर्छ। हामीसँग यसो गर्ने नैतिक प्राधिकार छ।

नेपालले जैविक विविधता संरक्षण, सामुदायिक वन व्यवस्थापन जस्ता अन्य विषयमा विश्वलाई नेतृत्व दिइसकेको छ। हामी जलवायु परिवर्तनमा पनि नेतृत्व गर्न सक्छौं। साझ्ा सरोकारका विषयमा कसरी सञ्चारमाध्यम, सांसद्, युवा, स्कूलका विद्यार्थी, सरकारी निकाय सबैसँग मिलेर काम गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रदर्शन गरेर नेपालले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नसक्छ। पछिल्लो सम्मेलनमा १४ वटा दातृसंस्थाहरूले सहयोग सम्झ्ौता गरेर यी उदाहरण कति वास्तविक हुनसक्छन् भन्ने दर्शाइसकेका छन्।

काठमाडौं र यसका थुप्रै आकर्षक स्थलहरू अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय भेलाका लागि उपयुक्त छन्। यसका लागि अझ्ै आफ्नो क्षमता अभिवृद्धि गर्न पक्कै पनि हामीले लगानी गर्नुपर्ने ठाउँहरू पनि छन्, जस्तै― समानान्तर अनुवाद सीपको विकास।

कोपनहेगेन र त्यसपछि
संसार कार्वनमुक्त अर्थतन्त्रतर्फ उन्मुख हुन तयार छ र जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी कोपनहेगेन भेलाले त्यसलाई आवश्यक बल दिनेछ। यसले प्रदान गर्ने अवसरको पूरा फाइदा उठाउने रणनीतिक स्थानमा छ नेपाल। यसमा कुनै शङ्का छैन, कोपनहेगेन भेलाभन्दा पहिले र निकै पछिसम्म पनि कडा परिश्रम गर्नुपर्ने खाँचो छ। नेपालले यसो गर्न सक्छ भन्नेमा हामीले विश्वास गर्नुपर्छ। पछिल्लो काठमाडौं सम्मेलन नेपालले आफ्ना वाचा पूरा गर्न र नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्न इच्छुक र सक्षम छ भन्ने कुराको उदाहरण थियो। अब पछिहट्नु हुँदैन!

जलवायु परिवर्तन र नेपालको गरिबी

डा. गणेश गुरुङ

जल तथा मौसम विभागको तथ्याङ्कअनुसार नेपालको तापक्रम प्रतिवर्ष ०.०६ डिग्री सेल्सियसका दरले वृद्धि भइरहेको छ। त्यस्तै नेपालको औसत वर्षा पनि प्रतिवर्ष १३ मिलिमिटरका दरले बढिरहेको छ भने वर्षात्का दिनहरू प्रतिवर्ष ०.०८ दिनले घट्दैछन्। वर्षात् हुने समय पछि-पछि सर्दै गएको हामीले यसै वर्ष पनि अनुभव गरेकै हो। कुनै ठाउँ खण्डे वर्षा भएर सुख्खा हुने गरेको छ भने कहीँ अतिवृष्टि पनि भएको छ। कतिपय ठाउँमा गर्मी एकदम बढेको अध्ययनहरूले जनाएका छन्।

माथिको तथ्याङ्कले नेपालमा जलवायु परिवर्तन भइरहेको प्रस्ट गर्दछ। नेपालले पश्चिमा विकसित राष्ट्रहरूका कारणले जलवायु परिवर्तन भोग्नु परेको हो। किनभने नेपालले विश्वभरि उत्पादन हुने हरितगृह ग्याँसको ०.०२५ प्रतिशत मात्र उत्पादन गर्दछ, तर हिमाल पग्लनाले तापक्रम वृद्धिको नकारात्मक असर भने सबैभन्दा बढी नेपालले भोग्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ। त्यसमाथि जलवायु परिवर्तनको असर नेपालका गरिब किसानले बढी भोग्नुपर्ने अवस्था देखिँदैछ।

नेपालको कुल जनसङ्ख्याको ८० प्रतिशत भन्दा बढी घरधुरी खेतीपातीमा निर्भर छन्। जलवायु परिवर्तनले पानी पर्ने समय र अवधिमा परिवर्तन गरिदिएपछि कृषि उत्पादन कम हुने र भोकमरीको प्रकोप बढ्ने सम्भावना देखिएको छ। वर्षात्को समयमा पानी नपर्नाले नेपालीहरूको मुख्य बाली धान, मकैको उत्पादनमा प्रतिकूल प्रभाव परेको छ भने मङ्सिरदेखि चैतसम्म हुने औसत वर्षात्मा कमी आएकोले गहुँ, कोदो जस्ता हिउँदे बालीको उत्पादन कम भएको छ। तोरी खेतीमा निकै कमी आइसकेकोले तेलको उत्पादन क्रमशः घट्दै जाने अनुमान गरिएको छ। जलवायु परिवर्तनको कारण खाद्यान्न उत्पादनमा कमी आएको मात्र होइन, बालीनालीमा नयाँ प्रकारका रोग र कीटाणुहरू देखिन थालेका छन्। र, यसले पनि उत्पादनमा ह्रास ल्याउन सहयोग पुर्‍याएको छ।

जलवायु परिवर्तनले खानेपानीको आपूर्तिमा पनि असर पार्न थालेको छ। एकातिर खाद्यान्न उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर परिरहेको छ भने अर्कोतिर पोषण र पानीको अभावले ग्रामीण भेगका गरिब परिवारको स्वास्थ्यमा पनि प्रत्यक्ष असर पर्न थालेको छ। तापक्रम वृद्धि भइदिनाले पहिले इन्सेफलाइटिस, मलेरिया, कालाज्वर जस्ता रोग नदेखिने ठाउँमा अब देखा पर्न थालेका छन्।
यसरी जलवायु परिवर्तनको असर बढी निम्नस्तरका कृषक र ग्रामीण भेगका बासिन्दाहरूलाई पर्न थालेको छ।

(समाजशास्त्री डा. गुरुङ नेपाल इन्ष्टिच्यूट अफ डेभेलपमेन्ट स्टडिजसँग आवद्ध छन्।)